Аграсядзіба «Малінаўка», запаведнік «Леўкі» і ільнозавод: чым вядомы Аршанскі раён?
Раён славіцца мноствам памятных і гістарычных мясцін. Легендарная «катюша», першы залп якой прагрымеў пад Оршай 80 гадоў таму, дом-музей Янкі Купалы ў Ляўках, Пятроўскі вал у Копысі – першай вёсцы будучыні, першая БелДРЭС, Вялікае Арэхаўскае возера са штучнай косай. Сярод помнікаў архітэктуры – кляштары езуітаў, бернардзінцаў, францысканцаў, дамініканцаў, базыльянаў, трынітарыяў, Куцеінскі мужчынскі Богаяўленскі і Куцеінскі Свята-Успенскі жаночы манастыры. Свае экспазіцыі прапануюць шэсць музеяў Оршы і гарадская мастацкая галерэя В. А. Грамыко, а маляўнічыя аграсядзібы заўсёды рады пачаставаць падарожнікаў гастранамічнымі вынаходствамі.
У «Малінаўцы» – малінавыя ватрушкі і крупнік
Аграсядзіба «Малінаўка» размясцілася ў адным з маляўнічых мясцін Аршаншчыны – вёсцы Руміна за 3 км ад Оршы. Дом з ацыліндраванага бярвення выглядае як ганаровы госць на вяселлі – салідна і прэзентабельна. Дарэчы, вяселлі тут сапраўды праводзяць – з нацыянальным каларытам. У адпаведнасці з домам – разнастайныя альтанкі. З усіх куткоў Беларусі і Расіі сюды едуць не толькі за адасобленым адпачынкам, шашлыком і лазняй, але і за гастранамічнымі вынаходствамі.
Гаспадыня сядзібы Марына Прыстромава дакладна ведае, чым любілі лакаміцца нашы продкі, і сама гатуе стравы, саленні-мачэнні па рэцэптах сваёй прабабкі.
– На святы яна заўсёды ставіла на стол крупнік – мядовы лікёр са спецыямі, – кажа Марына. – І частавала гасцей малінавымі ватрушкамі. Прычым ягады маліны тут – сушаныя.
А яшчэ гаспадыня «Малінаўкі» – майстрыха выпякаць найтанчэйшыя карункавыя бліны. У якасці начынкі выкарыстоўвае тварог з ягадамі. Марына адзначае, што ўсе стравы, прапанаваныя гасцям, прыгатаваны толькі з экалагічна чыстых, натуральных прадуктаў.
– Мы не захоўваем прадукты ў маразільніку і не робім закупкі наперад, – дадае яна. – Усё гатуецца ў такіх колькасцях, каб госці з'язджалі сытымі і задаволенымі.
Сапраўды, калі ў сядзібе ёсць свая адметнасць, туды цягнуцца турысты. Тым больш што муж і жонка Прыстромавы да сваёй справы ставяцца душэўна і адказна. Дарэчы, усе пабудовы, уключаючы дом, – справа майстравітых рук гаспадара.
– Шматлікія госці сталі нашымі добрымі сябрамі, прыязджаюць рэгулярна, – распавядае Марына. – Асноўныя кліенты сядзібы – беларускія сем'і з дзецьмі, кампаніі сяброў, моладзь. Нярэдка – вяселлі, семінары і дзелавыя сустрэчы.
Купалаўскімі сцежкамі
Будучы на Аршаншчыне, нельга не пабываць у дзіўнай прыгажосці месцы – Купалаўскім мемарыяльным запаведніку «Леўкі», уключаным у турыстычныя маршруты Аршаншчыны. Ён раскінуўся на плошчы ў 19 га на беразе магутнага Дняпра.
Час на тэрыторыі запаведніка быццам спыняецца, пераносячы ў 30 – 40-я гады мінулага стагоддзя.
– У 1935 годзе група беларускіх пісьменнікаў адправілася ў творчую камандзіроўку па Аршаншчыне, – распавядае навуковы супрацоўнік філіяла Аксана Платонава. – Узначальваў яе народны паэт Янка Купала. Песняру спадабаліся маляўнічыя мясціны на стромкіх дняпроўскіх берагах, дзе ён і вырашыў абсталяваць дачу.
Цікава, што першапачаткова, пакуль па ўрадавай пастанове да 30-годдзя творчай дзейнасці паэта будавалася яго дача, песняр жыў у доме сям'і ляснічага Шыманскага. Сядзіба была на той час адначасова і канторай Копыскага лясніцтва, і своеасаблівым мясцовым клубам. Паэт адпачываў тут кожнае лета з чэрвеня 1935-га па чэрвень 1941 года.
Узнагароджаны Янка Купала і легкавым аўтамабілем М-1, які ў 1939 годзе быў заменены на «Шэўрале». Менавіта на ім у 1941 годзе ён выязджаў з палаючага Мінска, на ім пераехаў у Маскву, дабраўся да Татарстана, куды быў эвакуіраваны падобна да іншых дзеячаў культуры. У Леўкі Купала больш ніколі не вярнуўся, у 1942 годзе ён загінуў пры дзіўных абставінах у Маскве. Дача паэта ў Ляўках з пачаткам вайны згарэла і толькі ў 1980-м была нанова адбудавана.
Цяпер «Шэўрале» займае ганаровае месца на тэрыторыі мемарыяльнага запаведніка, які прадстаўлены дачай пісьменніка, будынкам былой канторы лясніцтва, домікам шафёра і гаражом. Тут жа гаспадарчыя пабудовы, гасцініца, пляцоўка, дзе праводзяць святочныя мерапрыемствы, літаратурныя чытанні.
Упрыгожаннем гэтага месца стаў помнік Купалу скульптара Анатоля Анікейчыка «Восень паэта».
Музейная экспазіцыя дзеліцца на дзве тэматычныя часткі.
Літаратурна-дакументальная размешчана ў будынку былой канторы Копыскага лясніцтва. У 1962-м да 80-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы тут была ўсталявана мемарыяльная дошка.
– У 1977 і 1982 гадах экспазіцыя мадэрнізавана і значна пашырана: асноўным аб'ектам стала рэканструяваная дача Янкі Купалы (мемарыяльная зона), – кажа Аксана Платонава. – Дачны дом Купалы быў адноўлены ў 1981-м па праекце Я. Раманоўскага і
Ф. Анісовіча.
Характэрна, што на дачы Янкі Купалы цалкам адноўлены ўнутраныя інтэр'еры. Тут таксама прадстаўлены асабістыя рэчы песняра: пісьмовы стол, радыёпрыёмнік, барометр.
У 2015-м у Ляўках створана новая літаратурна-дакументальная экспазіцыя. Яна – сапраўднае падарожжа ў часе. Сучаснае мультымедыйнае абсталяванне дае магчымасць глыбей адчуць атмасферу часу і прысутнасць паэта. Кожны музейны зала мае свой голас: песні на словы Купалы, аўдыёзапіс яго голасу, спевы птушак. А інтэрактыўнае акно, якое знаходзіцца ў стылізаванай пакоі лясніцтва 1930-х, дазваляе кінуць позірк на ляўкоўскі час песняра. За акном спяваюць птушкі, хістаецца смарагдавая лістота. Паэт ходзіць па садзе, разглядае ўраджай яблыкаў, думае…
На тэрыторыі запаведніка ёсць і экраны з тэматычнымі камп'ютарнымі гульнямі для дзяцей, інтэрактыўная карта, па якой можна здзейсніць завочны экскурс у іншыя музеі Янкі Купалы.
Васільковыя матывы
Ваенна-гістарычны, вытворчы, літаратурны і гастранамічны патэнцыял Аршаншчыны знойдзе адлюстраванне ў пілотным праекце «Васільковы край».
Ужо сёння, па словах галоўнага спецыяліста аддзела спорту і турызму райвыканкама Марыны Якубавай, пачата праца па ўстаноўцы QR-кодаў на знакавых аб'ектах раёна (такіх будзе 23), вядзецца распрацоўка экскурсійных маршрутаў, у тым ліку для людзей з абмежаванымі магчымасцямі, квэстаў для самастойнага азнаямлення турыстаў з горадам. Да канца бягучага года ў цэнтры Оршы з'явіцца турыстычная карта з славутасцямі рэгіёна.
Інфармацыйны цэнтр неўзабаве пачне аказваць новую паслугу – кейс турыста. У яго ўвойдуць квэсты, білеты на наведванне музеяў, дысконтныя карты на абеды альбо вячэры ў кафэ і на пражыванне ў гасцініцах. Іншымі словамі, набыўшы такі пакет, можна недарага і цікава азнаёміцца з Аршанскім краем.
– У рамках праекта запланаваны ўстаноўка на тэрыторыі раёна ўказальнікаў на рускай і англійскай мовах, стварэнне аўдыёгідаў, – адзначае Марына Якубава. – Прапрацоўваем пытанне бясплатнага Wi-Fi у сталовых, кафэ і рэстаранах.
Безумоўна, не абыдзецца і без асаблівай сувенірнай прадукцыі. У яе стварэнні возьмуць актыўны ўдзел майстры Цэнтра народнай творчасці і рамёстваў у горпасёлку Копысь. Іх вырабы з гліны, лазы, саломы будуць з васільковым матывам. Гэтая кветка стане ўпрыгожаннем брэндавых сувеніраў.
Ільняная раскоша
Оршу смела можна назваць калыскай беларускага лёну. А Аршанскі льнокамбінат – візітнай карткай раёна.
Пасцельная і сталовая бялізна, абрусы, банны тэкстыль, сурвэткі, покрывалы, пледы, ручнікі, адзенне і тканіны з Оршы ведаюць і цэняць у 44 краінах свету.
Гісторыя адзінага ў Рэспубліцы Беларусь і найбуйнейшага ў краінах СНД і Еўропы прадпрыемства па вытворчасці ільновага палатна пачыналася ў снежні 1930 года з невялікай ільнопрадзільнай фабрыкі.
Сёння на пяці фабрыках камбіната без стомы працуюць сучасныя станкі, якія ператвараюць ільнавое валакно ў якасныя тканіны і гатовыя вырабы. Вам калі-небудзь выпадала назіраць, як зладжана працуюць розныя па прызначэнні вытворчасці — чэсальныя, прадзільныя, ткацкія, аздабляльныя? Так вось на Аршанскім ільнокамбінаце ўсё адбываецца адначасова і ўзгоднена-паслядоўна на агульных вытворчых пляцоўках. І парадак гэты — непарушны. Ёсць за чым паназіраць і чым уразіцца. У ходзе экскурсіі на вытворчасць гіды раскажуць пра культуру вырошчвання лёну і пра тое, які шлях праходзіць валакно, перш чым ператварыцца ў мяккую тканіну, азнаёмяць з працай фабрык.
Дарэчы, ільнавая тканіна можа быць неадбеленай або беласнежнай. Таксама на прадпрыемстве выпускаюць каляровыя тканіны – карта колераў налічвае больш за тысячу адценняў! Тэхналогія атрымання тканін з ільнавога валакна даволі складаная, таму і каштуюць яны значна даражэй за бавоўну. Ільнавалакно паступае на камбінат, праходзіць ільначэсальную, прадзільную, ткацкую і аздабляльную вытворчасці. Наяўнасць уласнай швейнай фабрыкі дазваляе арганізаваць вытворчасць замкнёнага цыклу – ад перапрацоўкі ільнавалакна да гатовых вырабаў. А яны ў вялікім асартыменце прадстаўлены ў фірменных крамах ільнокамбіната. У Оршы гэта Дом лёну. Тут сапраўдная ільнавая раскоша.
Сёння можна з упэўненасцю сказаць, што тканіны і вырабы з «блакітнага золата» выклікаюць вялікую цікавасць спажыўца. Бо гэта экалагічна і здарова.
Легендарная зброя Перамогі
«Кацюша» на высокім беразе Дняпра – нібы ілюстрацыя да вядомай песні Мацвея Блантера і Міхаіла Ісакоўскага. Простым рускім імем савецкія салдаты ахрысцілі разбуральную баявую машыну рэактыўнай артылерыі. У памяць пра першую батарэю «кацюш» у Оршы ўзвялі мемарыяльны комплекс «За нашу Савецкую Радзіму», які сёння – візітная картка горада.
- Гэта была баявая тэхніка новага пакалення, пра якую да пачатку Вялікай Айчыннай вайны практычна ніхто не ведаў, – распавяла старшы навуковы супрацоўнік Музея гісторыі і культуры горада Оршы Святлана Ізімава. – Першыя выпрабаванні прататыпаў снарадаў для будучых «катюш» былі праведзены яшчэ ў 1929 годзе. Але першая доследная партыя машын на базе ЗІС-6 была выраблена на ваенным заводзе ў Варонежы, калі вайна ўжо пачалася. Сем машын БМ-13 і склалішмат першай батарэі рэактыўнай артылерыі, рашэнне аб фарміраванні якой было прынята 28 чэрвеня 1941 года. І ўжо праз чацвёра сутак, у ноч на 2 ліпеня, яна сваім ходам убыла на Заходні фронт.
Першая батарэя складалася з узвода кіравання, прыстрэлачнага ўзвода, трох агнявых узводаў, узвода баявога харчавання, гаспадарчага аддзялення, аддзялення гаруча-змазачных матэрыялаў, санітарнай часткі. Камандны склад батарэі быў укамплектаваны ў асноўным слухачамі Артылерыйскай акадэміі ім. Дзяржынскага, якія толькі што скончылі першы курс каманднага факультэта. Камандзірам батарэі прызначылі капітана Івана Андрэевіча Флёрава. Праз два дні пасля выступлення з Масквы батарэя стала часткай 20-й арміі Заходняга фронту. У ноч з 12 на 13 ліпеня батарэю паднялі па трывозе і накіравалі да Оршы. Флёраў загадаў разгарнуць яе за пяць кіламетраў ад станцыі. Рухавікі машын не глушылі, каб пасля залпу імгненна пакінуць пазіцыю. У 15 гадзін 15 хвілін 14 ліпеня 1941 года капітан Флёраў даў каманду адкрыць агонь.
З франтавога дзённіка камандзіра агнявога ўзвода БМ-13 лейтэнанта А. В. Кузьміна:
«…З лагчыны данесся непараўнальны роў і скрыгат, што ледзяць кроў. Уверх вырваліся велізарныя чорныя клубы дыму, а з іх узляцела каля сотні чырвонахвостых ракет. На чыгуначны вузел абрынуўся вогненны смерч. Сярод сотняў вагонаў з цяжкім грукатам і асляпляльным бляскам рваліся ракеты. Гітлераўцы не маглі зразумець, што адбылося, адкуль наляцела лавіна снарадаў такой разбуральнай сілы. Усё трэслася ад землятрусу. Выбухаючы ў скопішчы вагонаў, ракеты ператваралі іх у груды скалечанага металу. Тое, што ўцалела ад выбухаў, імгненна ахоплівалася полымем. Здавалася, гарыць нават метал. Збянтэжаныя немцы металіся ў дыме і распаленым паветры. Яны шукалі збавення паміж вагонамі, але тут жа і падалі, скалечаныя асколкамі сваіх жа снарадаў, што рваліся ў вагонах…»
Першы залп «катюшы» ў Воршы прывёў гітлераўцаў у шок. 112 снарадаў (па шаснаццаць 132-міліметровых ракет у кожнай з сямі рэактыўных установак) былі выпушчаны па ворагу літаральна за лічаныя секунды і нанеслі велізарны ўрон. Па моцы ўдару адзін залп батарэі быў роўны залпу амаль трох артылерыйскіх палкоў.
Імем Івана Флёрава ў Воршы названа адна з вуліц. А ля мемарыяльнага комплексу на беразе Дняпра заўсёды ляжаць жывыя кветкі.