Беларускі Біг-Бэн, марачская свістулька і «рагаты» каравай: чым яшчэ славіцца Дубровенскі раён?
З мінулага са свістам
Чым цікавая марачская свістулька, узоры якой захоўваюцца нават у музеі ў Санкт-Пецярбургу?
Традыцыя вырабу гліняных цацак-свістулек Дубровеншчыны нядаўна папоўніла спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі. На першы погляд, гэта немудрагелістыя вырабы, аднак яны выклікаюць непадробную цікавасць у сапраўдных знатакоў аўтэнтычнасці. Пасля часовага забыцця іх вывучэннем і адраджэннем займаліся некалькі майстроў і даследчыкаў народнай творчасці. Асобныя экзэмпляры нават захоўваюцца ў Дзяржаўным музеі этнаграфіі ў Санкт-Пецярбургу. У чым прывабнасць марачэўскай свістулькі і чым яна заслужыла такую ўвагу нашых сучаснікаў, расказала кіраўніца народнага клуба майстроў «Дубрава», майстар-кераміст Дубровенскага раённага дома рамёстваў Вольга Аляксеева (на фота).
– Сваёй назвай свістулька абавязана майстру Ганне Марачэвай, якая працавала ў дадзенай тэхніцы да сярэдзіны 1980-х. Адраджаць традыцыйную дубровенскую цацку-свістульку пачалі з 2014-га. Калі праз СМІ абвясцілі, што вядзём даследчую працу, мясцовыя жыхары сталі прыносіць самабытныя вырабы. Толькі мінулай вясной да нас трапілі пяць экзэмпляраў. Часцей за ўсё гэтыя знаходкі сустракаюцца каля вады, што і недзіўна, бо ўздоўж ракі раней жылі і працавалі мясцовыя ганчары, – расказвае майстар па кераміцы і беражліва дастае з шкатулкі тыя самыя арыгіналы.
Сярод гліняных рарытэтаў – вершнік, певень, гусь, баранчык, дзева з косамі, яна ж з немаўлём на руках. Для нашых продкаў гэта не проста цацкі, а свайго роду талісманы. Так, напрыклад, дзева – дубровенская абярэг, баранчык – сімвал дастатку. Ляпілі вырабы з блакітнай і чырвонай гліны, якая і здабывалася ў гэтых краях. Адны цацкі захаваліся практычна ў першародным выглядзе, іншых час патрапаў – адламаныя дэталі майстрам даводзілася аднаўляць.
– Марачэўскія свістулькі адрозніваюцца сваёй пластыкай і архаічнасцю. Па ўсім Падняпроўі не знайсці цацак такой абцякальнай формы і без выкарыстання дэкаратыўных элементаў. Гэтым яны цікавыя і ўнікальныя, – тлумачыць Вольга Аляксеева.
Усе свістулькі пазбаўленыя скрупулёзнай дэталізацыі. Напрыклад, фігурка каня адрозніваецца ад пеўня толькі тым, што замест грэбня вылеплена грыва. Тулава вершніка зліваецца ў адно з конём.
Асаблівасць іх у тым, што з суцэльнага глінянага камяка выцягваюцца часткі цацкі, якія ўжо фарміруюць той ці іншы вобраз. Напрыклад, кароткая ножка будзе ў гусака, а калі яе падоўжыць – атрымаецца певень. Практычная перавага дадзенай методыкі ў тым, што пры падзенні свістулька не адскочыць. Ляпіць такія фігуркі Вольга Сяргееўна вучыць сённяшніх школьнікаў на занятках гуртка раённага цэнтра дзяцей і моладзі. Таксама праводзіць майстар-класы для работнікаў устаноў культуры з усяго раёна, якія таксама нясуць у масы адроджаную традыцыю мясцовага краю.
Варта адзначыць, што марачоўская свістулька – толькі частка багатай культурнай спадчыны рэгіёна. На Дубровеншчыне здаўна моцна развіццё ганчарства, і сёння мясцовыя майстры працягваюць гэтыя слаўныя традыцыі продкаў-землякоў. Таксама раённы дом рамёстваў займаецца адраджэннем традыцыйнай народнай лялькі, мясцовага касцюма, развівае салампляценне, лапікавае шыццё і іншыя народныя рамёствы і промыслы, каб не перапынілася звязваючая ніць пакаленняў.
Талісманы і ільняная нітка: што іх звязвае?
Дубровенская зямля здаўна славілася сваімі майстрамі ільняных спраў. Відаць, таму і сённяшнія поспехі мясцовых ільноводаў невыпадковыя. А бо карані доўгунца нацвёрда звязалі ў адно палатно адразу некалькі стагоддзяў.
Сёння гонар рэгіёна – адноўленая «Дняпроўская мануфактура».
«У 1899 годзе, калі было абвешчана, што ў Дубровне будзе будавацца ткацкая фабрыка, у самай вялікай у Дубровне — Высокай — сінагозе было ўладкавана шматлюднае ўрачыстасць. Пасля малітвы за дабрабыт царскай сям'і, прамоваў аб значэнні будучай фабрыкі і благаславення мецэнатам іграў аркестр, і ткачы, і рабочыя скакалі і весяліліся да гадзіны ночы», – прыводзяць успаміны аўтары кнігі «Гісторыя сям'і Леаніда Няўзліна». У 1904 годзе фабрыка дае працу 400 мясцовым жыхарам, у 1910-х гадах штат разрастаецца да 550 чалавек. На «Дняпроўскай мануфактуры», якая становіцца найбуйнейшым у Расійскай імперыі вытворцам талесаў (яўрэйскіх малітоўных пакрывалаў), працуюць выключна яўрэйскія менеджэры і рабочыя, выхадным днём з'яўляецца субота. Пры фабрыцы дзейнічае спажывецкае таварыства, адкрываецца пачатковае двухкласнае вучылішча, ствараюцца добраахвотная пажарная дружына, аркестр, бібліятэка. У 1921 — 1941 гадах дубровенскае прадпрыемства функцыянуе як фабрыка «Дняпроўская мануфактура», замест талесаў выпускаецца тканіна для патрэб рабоча-сялянскай эканомікі. А летам 1941-га фабрыку ў экстранным парадку эвакуююць у Барнаул, адкуль яна ўжо не вернецца…
Помнік прамысловай архітэктуры доўгі час стаяў закінутым. Аднаўленчыя работы, якія праводзіліся ў два этапы, завяршыліся ў 2018 годзе. Ідэя вярнуць да жыцця напаўразбуранае збудаванне належыць дырэктару Дубровенскага льнозавода Анатолю Басенкову. Цяпер унікальны па сваёй архітэктуры будынак ператварыўся ў музей з залай грамадзянскіх цырымоній. Навакольная тэрыторыя – добраўпарадкаваная зона адпачынку. Альтанкі, мудрагелістыя кветачніцы, дарожкі, а таксама элементы старога абсталявання, пры дапамозе якога раней апрацоўваўся лён, ствараюць адзіную кампазіцыю і непаўторную атмасферу.
Не толькі захаваць былыя традыцыі вырошчвання і перапрацоўкі лёну, але і значна прымножыць вынікі змаглі льноводы раёна. Невыпадкова менавіта Дубровеншчына ў 2018 годзе прымала ўдзельнікаў абласнога свята «Ільняныя дажынкі».
А ААТ «Дубровенскі льнозавод» – адно з найбуйнейшых прамысловых прадпрыемстваў па першаснай перапрацоўцы лубяных культур. Дзякуючы шматгадоваму вопыту працы, шырокім тэхналагічным магчымасцям і кваліфікаваным кадрам сёння завод можа пахваліцца вялікімі аб'ёмамі выпускаемай прадукцыі.
Асаблівую ўвагу тут надаюць вырошчванню лёну, паляпшэнню якасці трасты выпрацоўваемага ільновалокна.
Імя яму – Падзвіг
Наведваючы гэтае святое месца, немагчыма застацца абыякавым.
Уваходная арка з рэльефнымі выявамі твараў воінаў. 76 пастаментаў, 228 пліт з 9443 прозвішчамі. Бязмоўная цішыня і Вечны агонь. Тут, у «Рыленках», знайшлі апошні прытулак чырвонаармейцы 11-й гвардзейскай і 31-й армій, якія загінулі ў раёне дзевяці бліжэйшых вёсак. З кастрычніка 1943-га па чэрвень 1944-га ў гэтых месцах праходзіла лінія фронту. Тут пачалася аперацыя «Баграціён», падчас якой Беларусь была вызвалена ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Уздоўж дарогі ад брамы да пліт устаноўлены чатыры стэлы, прысвечаныя падзвігам Юрыя Смірнова, якога фашысты распялі на сцяне бліндажа, Аляксандра Васільева, які закрыў амбразуру воражага дзота сваім целам, Ганны Нікандравай, якая падняла ў атаку байцоў, Сяргея Астахава і Бруно дэ Фальтана – лётчыкаў палка «Нармандыя – Неман», якія загінулі у адным самалёце.
Мемарыял быў узведзены ў 1973 годзе. У 2010-м нашчадак аднаго з загінулых салдат узвёў тут капліцу, яе галоўную сцяну ўпрыгожвае вялікая Аўгустоўская ікона Божай Маці. А яшчэ ў «Рыленках» ёсць рэдкі на тэрыторыі былога СССР помнік медыка-санітарнаму батальёну (251-й стралковай дывізіі).
Нядаўна комплекс быў адрамантаваны. Штогод, каб ушанаваць памяць загінулых, на «Рыленкі» прыязджаюць сотні людзей – сваякі пахаваных і тыя, хто шануе памяць мінулага дзеля будучыні.
Праз краіны і адлегласці
Мабыць, адной з самых яркіх візітных картак рэгіёну па праве можна лічыць Міжнародны фестываль песні і музыкі «Дняпроўскія галасы ў Дуброўне».
Заявіўшы пра сябе ў год 600-годдзя Дубровны як абласнік свята песні, ён спачатку выйшаў на рэспубліканскі ўзровень, а ў 2004 годзе атрымаў статус міжнароднага. І невыпадкова. Бо магутны Дняпро – родная рака і для расіян, і для беларусаў, і для ўкраінцаў. За больш чым чвэрцьвяковую гісторыю свайго існавання фестываль стаў творчай пляцоўкай для самадзейных мастацкіх калектываў з 14 краін – Літвы, Латвіі, Польшчы, Сербіі, Турцыі, Эстоніі, Малдовы, Украіны, Расіі, Славакіі, Румыніі, Беларусі, Індыі, Даніі.
Праграма фестывалю кожны год папаўняецца новымі праектамі, ідэямі, але асноўныя мерапрыемствы застаюцца нязменнымі.
Кожны год гасцей фестывалю сустракае народны клуб нацыянальнай кухні і беларускай гульні «Дубровенскія прысмакі», удзельнікі якога запрашаюць усіх пакаштаваць стравы нацыянальнай кухні.
Урачыстае ж адкрыццё творчага форуму праходзіць каля помніка Герою Савецкага Саюза Ганне Нікандравай. Традыцыйна працягвае праграму мітынг-рэквіем на мемарыяльным комплексе «Рыленкі».
Удзельнікаў фестывалю прадстаўляюць на канцэрце-прэзентацыі, пасля чаго ўсе спяшаюцца ў сельскія клубы і дамы культуры, каб сваёй творчасцю падзяліцца з жыхарамі вёсак.
Апафеоз свята – тэатралізаванае шэсце самадзейных калектываў, салістаў, ганаровых гасцей і мясцовых жыхароў па цэнтральнай вуліцы Дубровны. Подворья сустракаюць разносамі, гульнямі, танцамі.
Іншымі словамі, Дубровеншчына на тры дні ператвараецца ў велізарную сцэнічную пляцоўку, дзе ёсць месца не толькі музыкам і танцорам, але і мастакам, майстрам народных промыслаў, мясцовым кулінарам і нават сярэднявечным рыцарам. Культурныя і песенныя традыцыі розных краін, патрыятычныя акцыі, шоу, агляды-конкурсы, ушанаванне лепшых людзей раёна і працоўных дынастый – штогод арганізатары форуму ўвасабляюць у жыццё новыя ідэі.
Дарэчы, ёсць у фестывалю і свае сімвалы. Мабыць, адзін з самых галоўных – саловей. Менавіта гэтая птушка ўпрыгожвае многія атрыбуты творчага форуму, у тым ліку фестывальны знак і прызы.
Адной з галоўных брэндаў фестывалю – ляльцы Дубравушцы – споўнілася два дзесяцігоддзі. Дзякуючы мясцовым майстрыцам Клаўдзіі Гарэлікавай і Зоі Сімуцінай ляльку пачалі ўручаць ганаровым гасцям фестывалю. Праз 10 гадоў праект вырашылі пашырыць і абвясцілі конкурс на лепшую ляльку сярод творчых калектываў – удзельнікаў «Дняпроўскіх галасоў у Дуброўне». Работы, што занялі прызавыя месцы, заставаліся ў фондах музея. На сённяшні дзень у гісторыка-краязнаўчым музеі налічваецца 190 лялек.
Гонар фестывалю – «посцілка сяброўства», якая складаецца з сімвалаў гарадоў-удзельнікаў форуму. Традыцыйна калектывы вязуць з сабой невялікую выяву сваёй радзімы, якая пасля ўшываецца майстрамі народных рамёстваў у агульную «посцілку сяброўства».
Афіцыйнае закрыццё, цырымонія ўзнагароджання калектываў, удзельнікаў конкурснага праекта «Лялька «Дубравушка», развітанне з гасцямі па народным абрадзе «Пасахі – на лёгкія шляхі» – не апошнія акорды маштабнага мерапрыемства. Фестываль завяршаюць канцэрт артыстаў беларускай эстрады, відовішны феерверк і начная дыскатэка.
Беларускі Біг-Бен
У цэнтральным скверы ў Дуброўне можна ўбачыць 13-метровую вежу з гарадскім гадзіннікам.
Мясцовыя жыхары тут жа ахрысцілі яе Біг-Бенам. Наверсе знаходзіцца медны флюгер з лічбай «1393». Гэта дата першага згадвання Дуброўны ў летапісах. Чатыры пары гадзіннікаў (на кожны бок збудавання) прывезлі з Масквы. Дыяметр іх — метр, а дакладнасць — да мілісекунды. Механізм запраграмаваны адсочваць час праз GPS-прыёмнік. Ход стрэлак не пашкодзяць нават перабоі з электрычнасцю: гадзіннік працуе на акумулятарнай батарэі.
Славутасць з'явілася тут невыпадкова: горад раней называлі «гадзіннікавай сталіцай Расійскай імперыі». Менавіта ў Дубровне князь Рыгор Пацёмкін пабудаваў адну з першых у Расіі гадзіннікавых фабрык. Гэта адбылося пасля падзелу Польшчы, калі край увайшоў у склад Расійскай дзяржавы. Дубровенскія рамеснікі-гадзіншчыкі славіліся як адны з лепшых у Расійскай імперыі. Іх вырабы канкурыравалі са знакамітымі швейцарскімі гадзіннікамі. Галоўная перавага – прывад, які для ўсіх станкоў ажыццяўляўся ад вадзянога кола (па тыпе вадзянога млына). Да гэтага выкарыстоўваліся станкі з нажным прывадам. Таксама гадзіннікавая мануфактура з'яўлялася фабрыкай-школай для падрыхтоўкі гадзіннікавых майстроў.
Прадукцыя дубровенскай фабрыкі прызначалася для царскага двара, і толькі невялікая яе частка трапляла на рынак. Характэрна, што ў Эрмітажы ў Санкт-Пецярбургу знаходзяцца кішэнныя гадзіннікі, на цыферблаце і задняй пласціне якіх ёсць надпіс «Фабрыка Дубровенская…». Мясцовыя жыхары тут жа ахрысцілі яе Біг-Бэнам. Наверсе знаходзіцца медны флюгер з лічбай «1393». Гэта дата першага згадвання Дубровны ў летапісах. Чатыры пары гадзіннікаў (на кожны бок збудавання) прывезлі з Масквы. Дыяметр іх — метр, а дакладнасць — да мілісекунды. Механізм запраграмаваны адсочваць час праз GPS-прыёмнік. Ход стрэлак не пашкодзяць нават перабоі з электрычнасцю: гадзіннікі працуюць на акумулятарнай батарэі.
Славутасць з'явілася тут невыпадкова: горад раней называлі «гадзіннікавай сталіцай Расійскай імперыі». Менавіта ў Дубровне князь Рыгор Пацёмкін пабудаваў адну з першых у Расіі гадзіннікавых фабрык. Гэта адбылося пасля падзелу Польшчы, калі край увайшоў у склад Расійскай дзяржавы. Дубровенскія рамеснікі-гадзіншчыкі славіліся як адны з лепшых у Расійскай імперыі. Іх вырабы канкурыравалі са знакамітымі швейцарскімі гадзіннікамі. Галоўная перавага – прывад, які для ўсіх станкоў ажыццяўляўся ад вадзянога кола (па тыпе вадзянога млына). Да гэтага выкарыстоўваліся станкі з нажным прывадам. Таксама гадзіннікавая мануфактура з'яўлялася фабрыкай-школай для падрыхтоўкі гадзіннікавых майстроў.
Прадукцыя дубровенскай фабрыкі прызначалася для царскага двара, і толькі невялікая яе частка трапляла на рынак. Характэрна, што ў Эрмітажы ў Санкт-Пецярбургу знаходзяцца кішэнныя гадзіннікі, на цыферблаце і задняй плаце якіх ёсць надпіс «Фабрыка Дубровенская…».
Каравай «з рогамі» нараджаецца апоўначы
На Дубровеншчыне кажуць так: «Хто не спрабаваў мясцовыя посахі і караваі – лічы, не быў у нашым мястэчку». Гэтыя асаблівыя стравы смела можна назваць кулінарнымі брэндамі рэгіёна.
Частуе імі нашчадкавая каравайніца Тамара Сінякова з в. Ляды. А сакрэты прыгатавання страў перадала ёй па спадчыне бабуля. Ёсць сярод іх асаблівы – унікальная духмяная здобная выпечка, якая рыхтуецца… апоўначы. У той час, калі ўсе спяць, на кухні ў Тамары Емяльянаўны адбываецца сапраўднае чараўніцтва. І тыя шчасліўчыкі, хто хаця б раз спрабаваў яе выпечку, гэты смак забыць ужо не змогуць.
— Цяпер любы торт ці пірог у краме можна купіць, — кажа каравайніца. — Ды хіба сучасная кулінарная прадукцыя можа параўнацца з той, што выпечана ў вясковай печы, з водарам, які вітае ў паветры некалькі дзён! Чужымі рэцэптамі я ніколі не карыстаюся. Інгрэдыенты дадаю, як рукі адчуваюць. Самы працаёмкі працэс – вымешванне цеста. Бо яно капрызнае, любое настрой адчувае. Калі добра і спакойна на душы – выпечка ўдаецца такая, што пальчыкі абліжаш!
Сапраўдны здобны вытанчаны выраб – «рагаты» каравай на яблыневай галінцы. Такі можа прыгатаваць толькі ляднянская майстрыха. Ён упрыгожваецца «трохрагавой» яблыневай галінкай – сімвалам урадлівасці і дабрабыту. Прычым кожную ачышчаную галінку Тамара Емяльянаўна загортвае ў салодкае цеста і запякае. Вось вам і здобныя «рогі», якія яна потым упрыгожвае пацеркамі, стужкамі, цукеркамі і інш. Кожную сваю маніпуляцыю жанчына суправаджае прыгаворкамі, добрымі пажаданнямі, каб надзяліць каравай станоўчай энергетыкай.
А вось калі ў Дубровне вам прапанавалі пасахі, значыць, госцю пара збірацца за парог. Гэтымі дзіўна смачнымі, якія растаюць у роце маленькімі булачкамі частуюць «на посошок», прыгаворваючы: «Пасахі на добрыя шляхі».
Булачкі з дражджавога цеста майстрыха гатуе з макавай начынкай. Падаюцца пасахі з мёдам, салодкай смятанай – з пылу з жару проста аб'едзенне!
Гэтыя стравы, а таксама бедную і багатую «куццю», каравай «Вясельны», курнік, мясцовы квас і іншыя прысмакі прадстаўляе на разнастайных святах, выстаўках-дэгустацыях і аглядах-конкурсах народны клуб нацыянальнай кухні і беларускай гульні «Дубровенскія прысмакі», удзельніцай якога з'яўляецца і Тамара Сінякова. На аснове старыннных гульняў, абрадаў, звычаяў члены клуба ствараюць гульнявыя праграмы, тэатралізаваныя прадстаўленні.