Што будзем выбіраць. Разважае акадэмік Анатоль Рубінаў
Некаторым жахліва надакучыла прылада нашага жыцця. Надакучыла стабільнасць, хочацца крутых пераменаў. Сапраўды, кожны дзень адно і тое ж! Раніцай садзішся з жонкай у машыну (а калі ў жонкі ёсць правы, то кожны ў сваю машыну), адвозіш без праблем дзяцей у школу, дзіцячы садок ці ў секцыю, па дарозе запраўляешся. Запраўкі зручныя, бензін заўсёды ёсць, любой маркі. Нудна! А памятаецца, трэба было ўночы станавіцца ў шматкіламетровую чаргу, каб заправіцца. Затое радасць якая была, калі дастоішся!
Калі едзеш не на машыне, а на аўтобусе, то аўтобус прыходзіць дакладна па раскладзе, хвіліна ў хвіліну. Нават абуральна! І аўтобусы новыя, з нізкай падножкай, у салон гары не прапускаюць. Самі такія робім. І электрычкі сталі шыкоўныя рабіць. Але што тут добрага? Комфорт расслабляе, людзі губляюць загартаванасць.
Зноў жа дарогі. Цудоўныя дарогі, 120 кіламетраў у гадзіну можна ехаць. Але ж і заснуць можна на такой дарозе. Тое, што раней — то расколіны, то ухабы, тут ужо не заснешь. Затое рызыка, адрэналін!
Пасля працы вяртаешся дадому, і тут праблема з паркоўкай. Народ усё бяднее, а машын усё больш і больш, прычым далёка не танных — поўна пазадарожнікаў і іншых дарагіх іншамарак. Вось і пакутуеш, дзе прыпаркавацца.
А дома чакаюць сям'я, утульнасць, як правіла, еўрарамонт, камп'ютары, тэлевізары з вялізнымі экранамі. Аб халадзільніках, маразільніках, мікрахвалевых печах і пральных машынах і казаць не прыходзіцца, гэта элементарна. Практычна ва ўсіх смартфоны або планшэты, нават у малых дзяцей.
А можа, едзеш не на кватэру, а на дачу — дачы сёння ёсць ледзь ці не ў большасці сем'яў. Або на катэдж — іх вось мора пабудавана вакол гарадоў. А можа, заедзеш па дарозе ў краму за прадуктамі. Прадуктаў заваліха — гародніна, садавіна, мясныя вырабы, усё свежае, усё прыгожа запакавана. Гэта не тое што раней. Бывала, калі ўдасца назапасіцца цукрам для варэння, дык гэта ж якое шчасце было! Або грэчку дастаць па блаце — кайф! А цяпер бяры што хочаш, колькі хочаш, і ўсё без усякага блата.
Але ў краму можна і не за'язджаць. Заказвайце любыя прадукты або тавары па інтэрнэце — усё прывязуць на дом, хоць на кватэру, хоць на дачу, усё ў лепшым выглядзе, без махлярства і
Зрэшты, Сінгапур непадыходзячы прыклад — там бо ніякай дэмакратыі не было і краіна дасягнула росквіту менавіта дзякуючы дыктатуры. Аўтарытарны, але вельмі разумны прэзідэнт Лі Куан Ю бесперапынна кіраваў краінай больш за 30 гадоў, і пад яго кіраўніцтвам Сінгапур дасягнуў фантастычных вынікаў.
Так што гэты прыклад лепш не прыводзіць, не на карысць ён сённяшнім агітатарам. Сёння таксама лепш не ставіць у прыклад ні ЗША, ні вядучыя краіны Еўрасаюза. Там такі бардак, такія праблемы, што дзяржава, якая будучы, з аднаго боку, паралізаваным сучаснай ліберальнай ідэалогіяй, а з другога — звязаным па руках і нагах дэмакратычным ладам, зусім не здольна іх вырашыць. Таму Беларусь будзе як Швецыя ці Швейцарыя. Чаму? Ну таму што нам так хочацца, таму што гэта гучыць прыгожа і прывабна.
Галоўнае, захапіць уладу — і ўсё адразу стане добра. Напрымеры, абяцаюць настаўнікам неадкладна павысіць заробак у некалькі разоў, бо настаўнікі гэтага заслугоўваюць. Безумоўна, заслугоўваюць, і праблему трэба вырашаць. Але за кошт якіх сродкаў? А вось, кажуць, мы адмяніруем фінансавую падтрымку дзяржпрадпрыемстваў і аддамо гэтыя грошы настаўнікам. — А што будзе з прадпрыемствамі і людзьмі, якія там працуюць? — Дык прадпрыемствы аддамо прыватнікам. — Якім прыватнікам? Задарам аддамо на рабаванне ці прадамо? Каму, за якія грошы, хто іх заплаціць? Суцэльныя фантазіі. А што будзе з людзьмі, якіх прапануецца масава скараціцьці для павышэння эфектыўнасці вытворчасці? — А мы адкрыем новыя працоўныя месцы і будзем плаціць годнае дапамогу па беспрацоўі. — Так, а грошы-то дзе ўзяць на дапамогу і на працоўныя месцы? Бо каб працоўнае месца адкрыць, трэба спачатку сродкі ўкласці, каб месца гэта сябе акупіла. Так на якія ж грошы рэалізаваць усе гэтыя фантазіі? Няма на гэта адказу, а значыць, абяцанне кратнага павелічэння зарплаты настаўнікам — гэта фікцыя, элементарны падман і бессаромны перадвыбарчы піяр. Так жа, як і ўсё астатняе ў іх абяцаннях.
Напрыклад, спасылка на інвестараў. Маўляў, прыйдуць інвестары, возьмуць пад крыло нашы прадпрыемствы, укладзуць вялікія грошы, і эканоміка заквітнее пышным колерам. Ага! Абавязкова прыйдуць! Прама ў чарзе стаяць. Ні ў Літву, ні ў Латвію не ідуць, хоць гэта краіны Еўрасаюза, а ў Беларусь абавязкова прыйдуць і возьмуць шэфства над нашымі праблемнымі прадпрыемствамі. Або пабудуюць новыя, эфектыўныя. Не важна, што цяпер, ва ўмовах наступаючага крызісу, ускладненага пандэміяй, і Штаты, і еўрапейскія краіны масава вяртаюць капіталы і вытворчасці з-за мяжы назад у свае краіны.
Галоўны лозунг усіх прэтэндэнтаў — усталяваць у краіне сапраўдную дэмакратыю, з падзелам улад, прыватнай уласнасцю, свабодай прэсы і г.п. Цудоўныя задумы! Толькі ўсё гэта гладка на паперы, а на практыцы... Мы бачылі на прыкладзе нашых суседзяў, да чаго на практыцы прыводзяць спробы хутка, адным махам рэалізаваць падобныя намеры. Расіяне яшчэ не забыліся пра шокавую тэрапію.
Памятаеце, як Ельцын, узначаліўшы новую Расію, пачаў энергічна ўводзіць дэмакратычныя парадкі? Падзел галін улады, самастойнасць рэгіёнаў («бярыце столькі свабоды, колькі зможаце праглынуць»), незалежнасць сродкаў масавай інфармацыі, раздзяржаўленне эканомікі і г.д. А што атрымалася ў выніку?
Замест ідэальнага
Дык што ж, мы так і будзем вечна сядзець і нікуды не рухацца? Вядома, не. Насамрэч за мінулыя пару дзясяткаў гадоў у нас ужо адбыліся каласальныя станоўчыя зрухі як у матэрыяльным забеспячэнні людзей, так і ў арганізацыі ўсяго нашага жыцця. Ужо адно тое, што сёння больш за палову насельніцтва занята ўчастным бізнесе, ужо адно гэта сведчыць аб істотным змяненні сацыяльнай і эканамічнай структуры грамадства. Гэтыя змены ствараюць добрыя перадумовы для больш актыўнага развіцця прыватнай уласнасці і прыватнага капіталу, павышэння іх ролі ў грамадстве. А гэта, у сваю чаргу, непазбежна ставіць пытанні ўдасканалення палітычнай структуры дзяржавы, пашырэння дэмакратычных прынцыпаў кіравання. Усё гэта можна і трэба рабіць, але не рэвалюцыйным шляхам.
Аляксандр Лукашэнка даўно абвясціў аб неабходнасці змены Канстытуцыі краіны з мэтай дэмакратызацыі дзяржаўнай сістэмы. Падрыхтоўчая праца ў гэтым напрамку вядзецца ўжо на працягу года. Вось тут-то палітыкам і трэба праяўляць грамадзянскую актыўнасць і настойліва высоўваць тыя пытанні і праблемы, якія назрэлі ў грамадстве. Усё можна вырашыць мірна, без катаклізмаў, калі канструктыўна і настойліва працаваць.
Сёння ўвесь свет знаходзіцца ў крытычным стане. Цалкам відавочна, што насоўваецца найсур'ёзнейшы глабальны крызіс, і таму чакаць дапамогі будзе няма ад каго. І ў гэтых умовах зацягваць пертурбацыі з уладай, праводзіць радыкальныя рэформы, ставіць усю краіну на вушы, уцягваць яе ў забастоўкі і масавыя пратэсты было б проста самагубствам. Коней на пераправе не мяняюць. А зараз нам трэба менавіта пераправа, найскладанейшая пераправа ў новую эканоміку, у новую сусветную сістэму, у невядомую, новую паслякрызісную эпоху. І выжывуць толькі тыя, хто будзе згуртаваны і арганізаваны, хто не будзе марнаваць рэсурсы на ўнутраныя спрэчкі, а накіруе ўвесь свой патэнцыял на стварэнне, на пошук новых рашэнняў і новых магчымасцей, на ўмацаванне свайго месца ў гэтым супярэчлівым і канкурэнтным свеце.
Але галоўная праблема нават не ў гэтым. Пытанне ў тым, ці захаваецца ў далейшым наша краіна як суверэнная дзяржава, ці мы не зможам утрымаць сваю незалежнасць.
Амаль 30 гадоў таму Беларусь упершыню ў гісторыі атрымала права на самастойную дзяржаўнасць. Алеадна справа палітычна абвясціць аб сваім суверэнітэце, а іншая — практычна пабудаваць і наладзіць увесь складаны дзяржаўны механізм, так каб забяспечыць магчымасць краіне эфектыўна развівацца і самой вырашаць сваю лёс. Бо ў сучасным супярэчлівым свеце для невялікай краіны, якая не мае багатых прыродных рэсурсаў, захаваць незалежнасць зусім няпроста. І трэба разумець, што без цвёрдасці і моцнага характару Аляксандра Рыгоравіча, яго адданасці Беларусі, будаўніцтву якой ён аддаў большую частку свайго жыцця, без яго неардынарнага палітычнага чуцця Беларусь у складзеных умовах магла б і не захаваць свайго суверэнітэту. Гэта трэба ясна ўсведамляць і не адцягвацца на пустыя размовы аб свабодзе і дэмакратыі, якімі сёння займаюць публіку некаторыя прэтэндэнты.
Некаторыя мяркуюць, што нам варта арыентавацца на аб'яднанне з Расіяй, іншыя — на ўступленне ў Еўрасаюз. А навошта? Што мы ўвесь час імкнемся кудысьці ўступіць?! Бо незалежнасць — гэта вялікая каштоўнасць, так навошта ж нам ад яе добраахвотна адмаўляцца? Лепш жыць самастойна, сваім розумам, і самім вырашаць свае праблемы.
Але пры гэтым моцна і шчыра сябраваць са сваімі суседзямі, наогул сябраваць і супрацоўнічаць з любымі краінамі і саюзамі, абы гэта было ў інтарэсах уласнай дзяржавы і народа.
Калі едзеш не на машыне, а на аўтобусе, то аўтобус прыходзіць дакладна па раскладзе, хвіліна ў хвіліну. Нават абуральна! І аўтобусы новыя, з нізкай падножкай, у салон гары не прапускаюць. Самі такія робім. І электрычкі сталі шыкоўныя рабіць. Але што тут добрага? Комфорт расслабляе, людзі губляюць загартаванасць.
Зноў жа дарогі. Цудоўныя дарогі, 120 кіламетраў у гадзіну можна ехаць. Але ж і заснуць можна на такой дарозе. Тое, што раней — то расколіны, то ухабы, тут ужо не заснешь. Затое рызыка, адрэналін!
Пасля працы вяртаешся дадому, і тут праблема з паркоўкай. Народ усё бяднее, а машын усё больш і больш, прычым далёка не танных — поўна пазадарожнікаў і іншых дарагіх іншамарак. Вось і пакутуеш, дзе прыпаркавацца.
А дома чакаюць сям'я, утульнасць, як правіла, еўрарамонт, камп'ютары, тэлевізары з вялізнымі экранамі. Аб халадзільніках, маразільніках, мікрахвалевых печах і пральных машынах і казаць не прыходзіцца, гэта элементарна. Практычна ва ўсіх смартфоны або планшэты, нават у малых дзяцей.
А можа, едзеш не на кватэру, а на дачу — дачы сёння ёсць ледзь ці не ў большасці сем'яў. Або на катэдж — іх вось мора пабудавана вакол гарадоў. А можа, заедзеш па дарозе ў краму за прадуктамі. Прадуктаў заваліха — гародніна, садавіна, мясныя вырабы, усё свежае, усё прыгожа запакавана. Гэта не тое што раней. Бывала, калі ўдасца назапасіцца цукрам для варэння, дык гэта ж якое шчасце было! Або грэчку дастаць па блаце — кайф! А цяпер бяры што хочаш, колькі хочаш, і ўсё без усякага блата.
Але ў краму можна і не за'язджаць. Заказвайце любыя прадукты або тавары па інтэрнэце — усё прывязуць на дом, хоць на кватэру, хоць на дачу, усё ў лепшым выглядзе, без махлярства і
ашукання. Нават сумна неяк!
І наогул, няма ў нас ні фінансавых пірамід, ні фальшывых кампаній, ні калектараў, якія тэрарызуюць насельніцтва, ні чорных рыэлтараў. Ніякіх табе прыгод! Па вуліцах хадзіць бяспечна, нават увечары. Гэта ж нейкае загніванне, застой грамадства!
Тое, што, напрыклад, у наскрозь дэмакратычнай Францыі. Там сумаваць не любяць — калі пару тысяч аўтамабіляў у год не спаляць, то і пагутарыць у кафэ няма пра што. Або зноў жа Штаты — вось дзе можна разгуляцца! Біць, граміць, паліць, страляць, зносіць помнікі — поўная свабода асобы. Адны губернатары дазваляюць, іншыя забараняюць, паліцыя, асцерагаючыся грамадскай думкі, не ўмешваецца, а прэзідэнт разводзіць рукамі. Улады-то ў яго няма! Дэмакратыя ёсць, а ўлады няма, таму гуляй, хто як хоча.
Або вось яшчэ Украіне можна пазайздросціць. Колькі прэзідэнтаў там было, колькі Майданаў, любыя табе партыі, мітынгі, крыкі. Калі хто не спадабаўся, можна абліць яго фарбай, пасадзіць у смеццевы бак і з улюлюканнем пракаціць па Хрэшчаціку. Поўная свабода асобы! А краіна як была падзелена паміж некалькімі алігархамі, так і засталася, а ўсепранікальная карупцыя як была, так нікуды і не падзелася і з кожным годам усё мацнее. У парламенце спрэчкі, бойкі, адзін аднаго за чубы цягаюць, а цвёрдай улады няма. Вось і ўплыў Крым, уплывае Данбас з Луганскам, застаюцца шматлікія ахвяры, нянавісць, нацыяналізм, рэлігійны раскол і эканамічная дэградацыя. Затое дэмакратыя!
Так што калі хто хоча зменаў, то ёсць з каго браць прыклад.
Калі сапраўды надакучыла, што ў вас у кватэры бесперабойна ёсць гарачая вада і электрычнасць, што рэгулярна рамантуюцца дамы і дарогі, што падтрымліваюцца чысціня і парадак у гарадах і сёлах, што аператыўна і бясплатна працуе хуткая дапамога, што медыцынскае абслугоўванне арганізавана на самым сучасным узроўні і не трэба ехаць за мяжу, плаціць шалёныя грошы, каб зрабіць складаную аперацыю, калі надакучыла, што ў нас няма рэлігійнай і нацыянальнай варожасці і ў грамадстве захоўваюцца мір і спакой, то тады так — няма чаго падтрымліваць сённяшнюю ўладу.Але, можа, без Лукашэнкі стане яшчэ лепш? Вон якія прыгожыяяны малююць нашыя мілагучныя прэтэндэнты. Абяцаюць, што як толькі яны прыйдуць да ўлады, наступіць поўная дэмакратыя і краіна адразу ж стане як Швецыя, або як Швейцарыя, або як Сінгапур.
Зрэшты, Сінгапур непадыходзячы прыклад — там бо ніякай дэмакратыі не было і краіна дасягнула росквіту менавіта дзякуючы дыктатуры. Аўтарытарны, але вельмі разумны прэзідэнт Лі Куан Ю бесперапынна кіраваў краінай больш за 30 гадоў, і пад яго кіраўніцтвам Сінгапур дасягнуў фантастычных вынікаў.
Так што гэты прыклад лепш не прыводзіць, не на карысць ён сённяшнім агітатарам. Сёння таксама лепш не ставіць у прыклад ні ЗША, ні вядучыя краіны Еўрасаюза. Там такі бардак, такія праблемы, што дзяржава, якая будучы, з аднаго боку, паралізаваным сучаснай ліберальнай ідэалогіяй, а з другога — звязаным па руках і нагах дэмакратычным ладам, зусім не здольна іх вырашыць. Таму Беларусь будзе як Швецыя ці Швейцарыя. Чаму? Ну таму што нам так хочацца, таму што гэта гучыць прыгожа і прывабна.
Галоўнае, захапіць уладу — і ўсё адразу стане добра. Напрымеры, абяцаюць настаўнікам неадкладна павысіць заробак у некалькі разоў, бо настаўнікі гэтага заслугоўваюць. Безумоўна, заслугоўваюць, і праблему трэба вырашаць. Але за кошт якіх сродкаў? А вось, кажуць, мы адмяніруем фінансавую падтрымку дзяржпрадпрыемстваў і аддамо гэтыя грошы настаўнікам. — А што будзе з прадпрыемствамі і людзьмі, якія там працуюць? — Дык прадпрыемствы аддамо прыватнікам. — Якім прыватнікам? Задарам аддамо на рабаванне ці прадамо? Каму, за якія грошы, хто іх заплаціць? Суцэльныя фантазіі. А што будзе з людзьмі, якіх прапануецца масава скараціцьці для павышэння эфектыўнасці вытворчасці? — А мы адкрыем новыя працоўныя месцы і будзем плаціць годнае дапамогу па беспрацоўі. — Так, а грошы-то дзе ўзяць на дапамогу і на працоўныя месцы? Бо каб працоўнае месца адкрыць, трэба спачатку сродкі ўкласці, каб месца гэта сябе акупіла. Так на якія ж грошы рэалізаваць усе гэтыя фантазіі? Няма на гэта адказу, а значыць, абяцанне кратнага павелічэння зарплаты настаўнікам — гэта фікцыя, элементарны падман і бессаромны перадвыбарчы піяр. Так жа, як і ўсё астатняе ў іх абяцаннях.
Напрыклад, спасылка на інвестараў. Маўляў, прыйдуць інвестары, возьмуць пад крыло нашы прадпрыемствы, укладзуць вялікія грошы, і эканоміка заквітнее пышным колерам. Ага! Абавязкова прыйдуць! Прама ў чарзе стаяць. Ні ў Літву, ні ў Латвію не ідуць, хоць гэта краіны Еўрасаюза, а ў Беларусь абавязкова прыйдуць і возьмуць шэфства над нашымі праблемнымі прадпрыемствамі. Або пабудуюць новыя, эфектыўныя. Не важна, што цяпер, ва ўмовах наступаючага крызісу, ускладненага пандэміяй, і Штаты, і еўрапейскія краіны масава вяртаюць капіталы і вытворчасці з-за мяжы назад у свае краіны.
Бо ў цяжкую хвіліну кожны клапоціцца ў першую чаргу аб нацыянальнай эканоміцы. Але нашы наваспечаныя палітыкі робяць выгляд, што Беларусі гэта не тычыцца.Варта толькі ім кінуць заклік, як інвестары, грэбуючы нацыянальнымі інтарэсамі, усе як адзін сломя галаву пабягуць у нашу краіну, каб прынесці сюды свае грошыкі. Класічная формула з часоў Астапа Бэндэра: замежжа нам дапаможа.
Галоўны лозунг усіх прэтэндэнтаў — усталяваць у краіне сапраўдную дэмакратыю, з падзелам улад, прыватнай уласнасцю, свабодай прэсы і г.п. Цудоўныя задумы! Толькі ўсё гэта гладка на паперы, а на практыцы... Мы бачылі на прыкладзе нашых суседзяў, да чаго на практыцы прыводзяць спробы хутка, адным махам рэалізаваць падобныя намеры. Расіяне яшчэ не забыліся пра шокавую тэрапію.
Памятаеце, як Ельцын, узначаліўшы новую Расію, пачаў энергічна ўводзіць дэмакратычныя парадкі? Падзел галін улады, самастойнасць рэгіёнаў («бярыце столькі свабоды, колькі зможаце праглынуць»), незалежнасць сродкаў масавай інфармацыі, раздзяржаўленне эканомікі і г.д. А што атрымалася ў выніку?
Замест ідэальнага
амо дэмакратычнай прылады, дзеля якой і разбуралі вялікую краіну, атрымалі кучку алігархаў, якія прысвоілі сабе ўсе прыродныя багацтвы, дэградацыю і знішчэнне вытворчага патэнцыялу, збядненне насельніцтва, бурны росквіт крыміналу і карупцыі, падзенне ўзроўню навукі і адукацыі і г.п. А спроба падзелу ўладаў скончылася расстрэлам парламента і поўнай здачай пазіцый з боку Канстытуцыйнага суда. Вось і ўся дэмакратызацыя! Вось да чаго прывялі благія пажаданні і вясёлкавыя абяцанкі расійскіх маладорэфарматараў, зацёртыя тэзісы якіх так легкадумна паўтараюць сёння ў Беларусі нашыя салодкія прэтэндэнты.
Пра яркі досвед пабудовы дэмакратыі ва Украіне ўжо гаварылася. Гэтак жа плачэўныя вынікі «дэмакратызацыі» мы бачым і ў Малдове. Дык колькі ж можна паўтараць усе гэтыя элементарныя разважанні з найпрасцейшых падручнікаў аб перавагах прыватнай уласнасці і дэмакратычнай сістэмы! Не так усё проста, спадары! Як казаў Жванецкі, усе ведаюць, што там добра, усе ведаюць, што тут дрэнна, але ніхто не ведае, як перайсці ад аднаго да другога!
У нас новая, маладая дзяржава. І ў самым пачатку, у перыяд яго станаўлення, асабліва неабходныя згуртаванасць народа і канцэнтрацыя рэсурсаў.Не самаарганізацыя грамадства знізу, а мэтанакіраваная і разумная арганізацыя яго зверху дазваляе ў найкарацейшыя тэрміны стварыць эфектыўную дзяржаўную сістэму. І ніякая рэвалюцыя, і ніякія шокавыя эксперыменты з дэмакратызацыяй справы не паскораць. Наадварот, рэзкія неабдуманыя дзеянні могуць толькі затармазіць гэты працэс, прывесці да хаосу, разрухі і грамадзянскіх канфліктаў.
Дык што ж, мы так і будзем вечна сядзець і нікуды не рухацца? Вядома, не. Насамрэч за мінулыя пару дзясяткаў гадоў у нас ужо адбыліся каласальныя станоўчыя зрухі як у матэрыяльным забеспячэнні людзей, так і ў арганізацыі ўсяго нашага жыцця. Ужо адно тое, што сёння больш за палову насельніцтва занята ўчастным бізнесе, ужо адно гэта сведчыць аб істотным змяненні сацыяльнай і эканамічнай структуры грамадства. Гэтыя змены ствараюць добрыя перадумовы для больш актыўнага развіцця прыватнай уласнасці і прыватнага капіталу, павышэння іх ролі ў грамадстве. А гэта, у сваю чаргу, непазбежна ставіць пытанні ўдасканалення палітычнай структуры дзяржавы, пашырэння дэмакратычных прынцыпаў кіравання. Усё гэта можна і трэба рабіць, але не рэвалюцыйным шляхам.
Аляксандр Лукашэнка даўно абвясціў аб неабходнасці змены Канстытуцыі краіны з мэтай дэмакратызацыі дзяржаўнай сістэмы. Падрыхтоўчая праца ў гэтым напрамку вядзецца ўжо на працягу года. Вось тут-то палітыкам і трэба праяўляць грамадзянскую актыўнасць і настойліва высоўваць тыя пытанні і праблемы, якія назрэлі ў грамадстве. Усё можна вырашыць мірна, без катаклізмаў, калі канструктыўна і настойліва працаваць.Сёння ўвесь свет знаходзіцца ў крытычным стане. Цалкам відавочна, што насоўваецца найсур'ёзнейшы глабальны крызіс, і таму чакаць дапамогі будзе няма ад каго. І ў гэтых умовах зацягваць пертурбацыі з уладай, праводзіць радыкальныя рэформы, ставіць усю краіну на вушы, уцягваць яе ў забастоўкі і масавыя пратэсты было б проста самагубствам. Коней на пераправе не мяняюць. А зараз нам трэба менавіта пераправа, найскладанейшая пераправа ў новую эканоміку, у новую сусветную сістэму, у невядомую, новую паслякрызісную эпоху. І выжывуць толькі тыя, хто будзе згуртаваны і арганізаваны, хто не будзе марнаваць рэсурсы на ўнутраныя спрэчкі, а накіруе ўвесь свой патэнцыял на стварэнне, на пошук новых рашэнняў і новых магчымасцей, на ўмацаванне свайго месца ў гэтым супярэчлівым і канкурэнтным свеце.
Але галоўная праблема нават не ў гэтым. Пытанне ў тым, ці захаваецца ў далейшым наша краіна як суверэнная дзяржава, ці мы не зможам утрымаць сваю незалежнасць.
Амаль 30 гадоў таму Беларусь упершыню ў гісторыі атрымала права на самастойную дзяржаўнасць. Алеадна справа палітычна абвясціць аб сваім суверэнітэце, а іншая — практычна пабудаваць і наладзіць увесь складаны дзяржаўны механізм, так каб забяспечыць магчымасць краіне эфектыўна развівацца і самой вырашаць сваю лёс. Бо ў сучасным супярэчлівым свеце для невялікай краіны, якая не мае багатых прыродных рэсурсаў, захаваць незалежнасць зусім няпроста. І трэба разумець, што без цвёрдасці і моцнага характару Аляксандра Рыгоравіча, яго адданасці Беларусі, будаўніцтву якой ён аддаў большую частку свайго жыцця, без яго неардынарнага палітычнага чуцця Беларусь у складзеных умовах магла б і не захаваць свайго суверэнітэту. Гэта трэба ясна ўсведамляць і не адцягвацца на пустыя размовы аб свабодзе і дэмакратыі, якімі сёння займаюць публіку некаторыя прэтэндэнты.
Некаторыя мяркуюць, што нам варта арыентавацца на аб'яднанне з Расіяй, іншыя — на ўступленне ў Еўрасаюз. А навошта? Што мы ўвесь час імкнемся кудысьці ўступіць?! Бо незалежнасць — гэта вялікая каштоўнасць, так навошта ж нам ад яе добраахвотна адмаўляцца? Лепш жыць самастойна, сваім розумам, і самім вырашаць свае праблемы.
Але пры гэтым моцна і шчыра сябраваць са сваімі суседзямі, наогул сябраваць і супрацоўнічаць з любымі краінамі і саюзамі, абы гэта было ў інтарэсах уласнай дзяржавы і народа.