Дакументы былі ненадзейныя, але яна вырашыла рызыкнуць. Чым Вера Харужая займалася ў акупаваным Віцебску

"Горад аднаўленню не падлягае" - такі вердыкт у верасні 1944 года вынесла Віцебску камісія Чырвонага Крыжа. За 1083 дні акупацыі паўночную сталіцу разбурылі больш чым на 90%. Было прапанавана адбудаваць абласны цэнтр на новым месцы, але жыхары, прыклаўшы неверагодныя намаганні, змаглі адрадзіць яго. З такім жа упартасцю яны змагаліся ў гады Вялікай Айчыннай. У Віцебску дзейнічала велізарная сетка падпольных арганізацый. На жаль, практычна ніхто з падпольшчыкаў не перажыў вайну. Калі байцы Чырвонай Арміі ўвайшлі ў горад, іх сустрэлі ўсяго 118 чалавек.

Горад абаранялі ўсім мірам

Нямецка-фашысцкае камандаванне надавала захопу Віцебска велізарнае значэнне, паколькі горад адкрываў шлях на Смаленск і Маскву. Савецкія войскі як маглі стрымлівалі праціўніка, але сілы былі не роўныя.

- Абарончыя баі ў Віцебску і яго наваколлі працягваліся з 9 па 11 ліпеня. Асноўная задача па абароне горада легла на байцоў 153-й стралковай і 220-й мотастралковай дывізій. Актыўны ўдзел прымало і народнае апалчэнне, якое складалася ў асноўным з рабочых фабрык і заводаў, моладзі. Былі сфармаваны чатыры батальёны, куды ўвайшлі каля дзвюх тысяч чалавек, - адзначае галоўны захавальнік фондаў Віцебскага абласнога музея Героя Савецкага Саюза М. Ф. Шмырова Дзяніс Якаўлеў.

Жорсткія баі ішлі на тэрыторыі прадпрыемстваў і вуліцах горада, апалчэнцы адчайна адбівалі спробы гітлераўцаў пераправіцца праз раку. На досвітку 10 ліпеня войскі праціўніка ўсё ж фарсіравалі Заходнюю Дзвіну на плытах, хоць апалчэнцам і ўдалося знішчыць каля двух сотняў варожых салдат. Баі за горад працягваліся да канца дня. Але ў выніку часткі Чырвонай арміі і апалчэнцы, што засталіся ў жывых, вымушаны былі адступіць. Так 11 ліпеня 1941 года пачалася акупацыя Віцебска, якая працягнулася 1083 дні.

Віцебск ператварыўся ў месца пакарання

З пачаткам акупацыі гітлераўцы стварылі свае органы кіравання.

- Паколькі Віцебск уваходзіў у склад тылавога раёна групы армій "Цэнтр", уся ўлада была сканцэнтравана ў руках ваеннага кіраўніцтва. Немцам у сувязі з нарастаннем партызанскага руху трэба было ахоўваць свае тылавыя часткі, лініі сувязі, чыгуначныя шляхі, - тлумачыць Дзяніс Якаўлеў. - У Віцебску і іншых буйных населеных пунктах засяродзілася шмат карных органаў, у тым ліку служба бяспекі (СД), тайная палявая паліцыя, фельдкомендатура і абвергрупы. Усе яны былі накіраваны на барацьбу з савецкімі патрыётамі і правядзенне палітыкі генацыду.

У розных частках горада ўсталёўваліся нямецкія назіральныя пасты і пасты аховы. Большасць адміністрацыйных будынкаў і дамоў былі разбураны, а тыя, што ўцалелі, прыстасоўвалі пад воражскія казармы, штабы і склады. Адным з праяў "новага парадку" стала арганізацыя публічных забойстваў. Увесь горад быў ператвораны ў месца пакарання смерцю. Адны з шыбен знаходзіліся каля будынка гарадской ратушы, іншыя - ля Смаленскага рынку. Людзей вешалі не толькі там, але і на слупах і нават дрэвах. Целы не разбіралі па некалькі тыдняў - на павучанне тым, хто адважыцца пайсці супраць акупантаў.

Для мясцовага насельніцтва ўстанавілі падаткі, зборы і павіннасці, за нявыплату і невыкананне якіх штрафавалі або арыштоўвалі. Асабліва цяжка было дзецям і старым. Каб хоць неяк выжыць, многія вымушаны былі прасіць міласціну. Вядомы выпадкі, калі гітлераўцы выкарыстоўвалі дзяцей і падлеткаў для збору неразарваных снарадаў.

Людзі нават не заўважалі, што іх ядуць

Разам з навуковым супрацоўнікам Віцебскага абласнога краязнаўчага музея Лізаветай Заблоцкай падыходзім да будынка духоўнага вучылішча. Гэтае месца ў цэнтры горада захоўвае памяць пра самыя, мабыць, страшныя падзеі Вялікай Айчыннай на Віцебшчыне. З жніўня 1941-га па снежань 1943 года тут размяшчалася аператыўная каманда службы бяспекі. На верхніх паверхах вялі допыты, а сутарэнні служылі турэмнымі камерамі. Праз заставы СД прайшлі тысячы чалавек, многія былі падпольшчыкамі. Выжыць удалося адзінкам.

Першыя падпольныя групы ў Віцебску пачалі стварацца ўжо ў ліпені 1941-га. Яны здзяйснялі дыверсіі на чыгунцы і аэрадроме, здабывалі зброю і медыкаменты, вялі разведку. Да канца года падпольную барацьбу ў горадзе ажыццяўляла больш за 20 груп, у 1942-м - ужо 56. Яны мелі дзясяткі канспіратыўных кватэр і явак у розных раёнах Віцебска. Менавіта з дапамогай падпольшчыкаў зімой 1941-1942 гадоў з лагера ваеннапалонных пад назвай Пяты полк здзейснілі ўцёкі каля трох тысяч вязняў.

Для ўзмацнення партыйнага кіраўніцтва падполлем і каардынацыі дзеянняў патрыётаў у верасні 1942-га ЦК КП(б)Б накіраваў у Віцебск групу на чале з дотрымліванай падпольшчыцай Верай Харужай.

- Група Харужай праз Суражскія брамы трапіла ў партызанскі атрад Біруліна, адкуль павінна была пераправіцца ў Віцебск. Але аказалася, што дакументы на імя Ганны Сяргееўны Карнілавай ненадзейныя (псеўданім Харужай складаўся з прозвішча загінулага мужа і імёнаў дзяцей): дадзеныя ў яе пашпарце былі двойчы напісаны на рускай мове, хоць адзін з запісаў патрабаваўся на беларускай. Аперацыя аказалася пад пагрозай зрыву, але Вера вырашыла рызыкнуць, - адзначае Елізавета Заблоцкая.

За некалькі тыдняў Харужай удалося наладзіць працу віцебскага падполля. Дзякуючы здабытым даным савецкія лётчыкі наносілі ўдары па вораскіх казармах і складах боепрыпасаў, а самі падпольшчыкі здзяйснялі дыверсіі і ратавалі палонных.

- На Харужую працавала шмат мясцовых жыхароў, сярод іх была і Матрёна Оскер. Гэтая бабуля-інвалід, якая жыла ў раёне вакзала, часта гандлявала на вуліцы. Гітлераўцы, што праходзілі міма, не звярталі на яе ўвагі – і дарма! Выдатна валодаючы нямецкай мовай, яна слухала і запамінала ўсё, пра што тыя гаварылі, а пасля перадавала інфармацыю падпольшчыкам, - распавядае Елізавета Заблоцкая.

З Віцебска Харужая паспела адправіць 12 данясенняў. Пісала пра ваенныя аб'екты, поспехі савецкай авіяцыі, якая бамбіла горад, настроі акупантаў і патрыятызм мясцовых жыхароў. На жаль, 13 лістапада 1942 года на явачнай кватэры Вера Захараўна, а таксама Соф'я Панкова і яшчэ некалькі падпольшчыкаў былі схоплены. Усе яны трапілі ў турму СД.

- Акустыка ў будынку была выдатнай, таму людзі ў сутарэннях чулі крыкі і стогны тых, каго дапытвалі наверх. Пасля катаванняў іх, знявечаных, вярталі ў камеры. Спецыфічны пах крыві і гніючых целаў прывабліваў грызуноў, а абязможаныя людзі не маглі іх адагнаць. Многія адчувалі такую ​​боль, што не заўважалі, як іх ядуць. Калі вязняў выводзілі з камер, у іх часта не было пальцаў рук і ног, а на шчоках і носах віднеліся сляды укусаў, – распавядае Елізавета Заблоцкая, запрашаючы прайсці ў камеру, дзе правяла свае апошнія дні знакамітая падпольшчыца. У сырым халодным памяшканні можна адрозніць надпісы на сценах - імёны, прозвішчы, даты смерці…

Апошняй, хто бачыў Веру Харужую жывой, была віцяблянка Ганна Кіташава. Ёй самой цудам удалося выбрацца з турмы СД. Вось што яна распавядала пра сваё знаходжанне ў камеры: "Калі вочы прывыклі да цемры, убачыла людзей. Было іх чалавек 20-25. Усе яны пасля допытаў былі страшэнна збітыя… Калі прынеслі турэмную баланду, у камеры ўспыхнула цьмяная лямпачка. Есці гэтую ежу я не магла. Затое разглядала таварышаў па няшчасці. Маю ўвагу прыцягнула вельмі худая жанчына сярэдніх гадоў з тонкай шыяй, апранутая ў цёмную спадніцу і жоўтую кофту, якую ўсе звалі Ганнай. Выглядала яна жахліва. Усё цела і ногі былі ў сіняках і драпінах, твар апухлы ад збіцця. Ляжала Ганна без руху і ціха стагнала, часта прасіла піць. За ёй даглядала жанчына старэйшая, апранутая ва ўсё цёмнае, з чорнымі кароткімі валасамі… Рана ранкай 4 снежня 1942 года дзверы камеры з шумам адчыніліся, і мы ўбачылі жандармаў з сабакамі. Яны пачалі па спісах выклікаць людзей. Неўзабаве камера апусцела, у ёй засталася толькі я адна. Пасля гэтага стала яшчэ страшней".

Пра тое, што апісанымі жанчынамі былі Вера Харужая і Соф'я Панкова, Ганна Кіташава даведалася толькі пасля вайны, калі ўбачыла іх фатаграфіі.

- У палоне гэтай турмы апынулася і сям'я Кімстач. Мікалая, які быў сувязістам і працаваў з лепельскімі партызанамі, схапілі разам з жонкай Верай і трохгадовым сынам Анатолем. Жанчыну жорстка катавалі на вачах мужа і дзіцяці: выразалі мышцы рук, шчок і грудзей, адрэзалі язык. Толькі калі яна памерла, Анатоля прывялі ў камеру, а яго бацьку працягнулі катаваць, пасля чаго расстралялі. Хлопчык цудам выжыў, – распавядае Елізавета Заблоцкая.

Яшчэ адзін вядомы віцебскі падпольшчык - Радзімір Махноў. Будучы санітарным урачом, ён наведваў лагеры ваеннапалонных, знаходзіў афіцэраў Чырвонай арміі і пад выглядам тыфозных хворых размяшчаў іх у бальніцах. А пасля, паведаміўшы пра іх смерць, накіроўваў да партызан. Але і ў ягоным атачэнні знайшліся здраднікі. Радзімір Махноў быў павешаны. У той жа тыдзень загінуў і яго брат-двайнятка - Гаўрыіл быў забіты пад Масквой.

Падполле працягвала актыўна дзейнічаць і пасля знішчэння групы Харужай. Пачынаючы з лютага 1943-га гітлераўцы сталі ўкараняць у групы правакатараў. У красавіку - маі былі арыштаваны 72 падпольшчыкі, у лістападзе - яшчэ больш за 60 чалавек. Больш за палову з іх былі расстраляны. З восені падпольныя групы сталі пакідаць горад і ўлівацца ў партызанскія атрады. Усяго ў горадзе і прыгарадзе ў перыяд акупацыі дзейнічала 66 падпольных груп, якія аб'ядноўвалі каля 1500 чалавек.

Голад, страх і штодзённыя расстрэлы

У гады акупацыі ў Віцебску было некалькі лагераў смерці. Самы буйны ў горадзе і другі па велічыні ў Беларусі размяшчаўся на тэрыторыі былога 5-га чыгуначнага палка (канец сучаснай вул. Цітова). Створаны ў 1941 годзе як лагер для ваеннапалонных, сюды змясцілі да 40 тысяч чалавек. Кожны дзень з-за хвароб і голаду памірала каля 150 чалавек, яшчэ прыкладна 200 расстрэльвалі. Да 1943 года амаль усе ваеннапалонныя былі знішчаны.
Калі Чырвоная армія пачала вызваляць першыя раёны Віцебскай вобласці, у лагер змясцілі да 20 тысяч чалавек мясцовага насельніцтва, да сакавіка-красавіка 1944-га туды вывезлі практычна ўсіх астатніх гараджан. З тэрыторыі Пятага палка іх адправілі на перадавую – у лагер 8-тысячнікаў у Мар'янава Лёзненскага раёна. Усяго ў лагеры Пяты полк за гады акупацыі было знішчана

З ліпеня па кастрычнік 1941-га квартал у раёне цяперашніх вуліц Кірава, Ільінскага, Энгельса і Камсамольскай займала гета, у якім утрымлівалася і загінула каля 20 тысяч чалавек. Да канца 1941-га года ў Віцебску афіцыйна не пражываў ніводзін яўрэй.

У будынку люстраной фабрыкі па вул. Задунаўскай (пачатак сучаснага праспекта Фрунзе) у 1941 годзе быў створаны рабочы лагер, які праіснаваў да 1944-га. Зняволеныя працавалі тут па 11 гадзін, разгружаючы вагоны, рамантуючы дарогі, разбіраючы разбураныя будынкі. А ў лагер Аранжарэйная дача, створаны ў 1941 годзе ў пасёлку Лучоса, змяшчаліся пераважна камандзіры і палітработнікі Чырвонай арміі, армейскія і партызанскія разведчыкі. Умовы ўтрымання тут былі асабліва жорсткімі. Зняволеных практычна не кармілі, амаль штодня расстрэльвалі.

У маі 1944 года недалёка ад станцыі Крыўкі гітлераўцы змясцілі пад адкрытым небам звыш 12 тысяч чалавек, вывезеных з лагера Пяты полк. Выкарыстоўвалі вязняў у якасці жывога заслону пры адступленні. У лагеры загінула 4 тысячы чалавек, астатнія 8 тысяч былі вызвалены Чырвонай арміяй.

Утрымліваць да апошняга чалавека
Надаючы вялікае ваеннае значэнне Віцебску, Гітлер абвясціў яго крэпасцю і загадаў утрымліваць да апошняга чалавека. Горад быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў толькі 26 чэрвеня 1944 года ў ходзе аперацыі "Баграціён".

Жудасную карціну назіралі воіны Чырвонай арміі, якія занялі горад у гэты дзень. Разбурэнні, пажары, практычна поўная адсутнасць жыхароў. У даваенным 180-тысячным горадзе салдат сустрэлі ўсяго 118 ацалелых.

У першыя пасляваенныя гады жыхарам давялося практычна з нуля адбудоўваць Віцебск. У адной з аднапакаёвых кватэр, па ўспамінах жыхароў, размяшчалася адразу 20 чалавек! Многія жылі ў шалашах і сутарэннях, некалькім сем'ям давялося ўладкавацца ў будынку гарадской ратушы. 

Адна з вуліц Віцебска названа ў гонар адразу пяці чалавек: Марфы Калінаўны Свечкінай (Блахінай), яе братоў Івана і Анатоля і іх жонак Вольгі і Аляксандры. Усе яны былі ўдзельнікамі Віцебскага патрыятычнага падполля. Дом Свечкіных служыў не толькі сховішчам медыкаментаў і боепрыпасаў, але і базай для партызанскіх сувязных.
Экспазіцыя "Памяці патрыётаў Віцебшчыны 1941 - 1945" унікальная. Гэта адзінае месца на постсавецкай прасторы, якое сапраўды служыла турмой СД і дзе з цягам часу быў адкрыты музей. Па няпоўных дадзеных, толькі за перыяд з 18 ліпеня па 18 снежня 1942 года праз заставы СД прайшло 3026 чалавек. 

Іх імёнамі названы вуліцы

Вул. Харужай
Партызанская актывістка, сувязная паміж Цэнтральным Камітэтам КП Беларусі і камандаваннем фронту. У 1942 годзе на чале групы падпольшчыкаў была перакінута праз лінію фронту ў Віцебск. Яе група правяла шмат дыверсій на чыгунцы, заводах, збірала разведданыя для камандавання савецкіх войскаў. Фашысты прымалі ўсе меры да лоўлі падпольшчыкаў. У лістападзе 1942 года гітлераўцы напалі на след групы, Вера Харужая разам з баявымі таварышамі была схоплена і пакараная. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена пасмяротна 17 мая 1960 года. Яе імя носіць адна з вуліц Віцебска, а таксама іншых гарадоў Беларусі.
Вул. Белахвосцікава

Адной з першых у Віцебску пачала дзейнічаць падпольная група, створаная ў ліпені 1941-га Аляксандрам Белахвосцікавым. У 1943 годзе ён адкрыў алавяную майстэрню, якая стала своеасаблівай штаб-кватэрай падпольшчыкаў. Члены групы здабывалі выбухоўку, зброю, медыкаменты, вялі разведку, выратавалі і пераправілі ў партызаны больш за 50 савецкіх ваеннапалонных, падавалі сігналы ракетамі падчас налётаў на горад савецкай авіяцыі. 5 мая 1943 года Белахвосцікаў быў арыштаваны і пасля катаванняў расстраляны. Яго імем у Віцебску названа вуліца, на якой жыў падпольшчык.

Вул. Смятаніна

Намеснік камандзіра 48-га гвардзейскага стралковага палка, гвардыі падпалкоўнік Смятанін Уладзімір. 25 чэрвеня 1944 года полк пад камандаваннем Смятаніна, дасягнуўшы Заходняй Дзвіны, прарваў варожую абарону і ў раёне вёскі Рудакі замкнуў кальцо акружэння Віцебскай групоўкі праціўніка. У ходзе баёў Смятанін быў паранены і захоплены ў палон. На наступны дзень савецкія войскі выбілі праціўніка з занятых напярэдадні пазіцый і знайшлі цела падпалкоўніка Смятаніна са слядамі катаванняў. 24 сакавіка 1945 года яму было пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. Яго імя носіць адна з вуліц абласнога цэнтра.