Дарога ў Асвенцім і назад: бывшая вязніца лагера смерці дзеліцца ўспамінамі

Кажуць, час лячыць. Прайшло ўжо сем дзесяцігоддзяў, а раны, нанесеныя вайной, у тых, хто яе перажыў, не загаіліся.

Другая сусветная — самая разбуральная і крывавая з войнаў — была накіравана на знішчэнне народаў «неарыйскага» паходжання. У створаных шматлікіх лагерах смерці (Бухенвальд, Асвенцім, Майданек і інш.) былі знішчаны мільёны грамадзян СССР, Польшчы, Францыі, Бельгіі і іншых краін Еўропы.

Загад аб стварэнні канцлагера ў Асвенціме з'явіўся ў красавіку 1940 года, а 27 студзеня 1945-га савецкія войскі вызвалілі яго. Там, як сведчаць матэрыялы Нюрнбергскага працэсу, гітлераўцы знішчылі 2,8 мільёна чалавек, а па іншых крыніцах і таго больш.

У 1947 годзе на тэрыторыі лагера быў адкрыты музей, па запрашэнні якога 14 былых вязняў Асвенціма з Віцебскай вобласці ездзілі на святкаванне 70-й гадавіны яго вызвалення. Адная з іх — Валянціна Волкава, старшыня грамадскага аб'яднання былых вязняў канцлагераў знішчэння Польшчы і Германіі «Дружба». Яна расказала аб гэтай паездцы і сваіх уражаннях.

Банденкіндэр №61960

— Нягледзячы на тое, што мы ўжо былі ў Асвенціме на святкаванні 60 і 65-годдзя з дня яго вызвалення, сёлета, на 70-годдзі, усё роўна першыя два дні праплакалі. Было вельмі цяжка ўспамінаць усё, што перажылі там у дзяцінстве.

Усплыло ў памяці, як нас везлі туды ў таварных вагонах, засланых саломай і набітых людзьмі. Ехалі ў асноўным стоячы, маленькіх дзяцей трымалі на руках. Не было ні вады, ні ежы, ні туалета.

Калі 9 верасня 1943 года мы выйшлі ў Асвенціме на платформу, нас сустракалі немцы з сабакамі і ўрачы СС. Памятаю, стаялі побач мама, дзядуля і трое братоў, і ўсе чакалі, каго куды накіруюць. Размяркоўваў доктар Менгеле, якога называлі «чорная смерць», таму што ён праводзіў досведы над вязнямі: гэтых — у барак, тых — у крэматорый, а вось гэтых — у газавую камеру. Нас адправілі ў барак, які я вельмі добра памятаю. Мы знайшлі яго, калі былі ў Асвенціме на 65-годдзі. Там былі толькі сырыя цагляныя сцены і трох'ярусныя нары, на якіх не было нічога пастлана. На іх сядзелі па пяць-шэсць дзяцей.

Усіх адразу пастрыглі нагала, выдалі паויтую вопратку, на ногі — драўляныя калодкі, а на левым перадплеччы накалолі нумары. Мне — 61960.

Усяго пяць дзён мы былі з бацькамі, а потым — усіх у розныя баракі. Калі нас, дзяцей, адлучалі, крычалі ўсе. Мне было вельмі страшна. На новым месцы я захварэла, на целе з'явілася сып, мяне перавялі ў іншы барак. Там усё чымсьці змазвалі і змяшчалі ў нейкую ванну. Пасля лячэння адправілі назад у дзіцячы барак. Зноў холад, голад і смерць.

Так як мы былі з партызанскай зоны, нас у лагеры звалі «бандэнкіндэр» — дзеці бандытаў.

Смяротнасць была вельмі вялікая. Калі нас выганялі на пляцоўку, каб палічыць, каля баракаў ляжалі горы трупаў. Потым пад'язджала тэлега, іх грузілі і адвозілі ў крэматорый, а попел рассыпалі на палях, каб угнаіць зямлю.

У старэйшых рабят у Асвенціме пастаянна бралі кроў, а тых, хто быў малодшы, тая ж доля напаткала ў Потуліцы, куды нас перавялі ў пачатку 1944 года. Памятаю, як там вісела велізарная прасціна, у якой была выразана дзірка. У яе засоўвалася ручка і там ужо бралі столькі крыві, колькі ім было трэба. Пасля дзяцей прыносілі на ложкі, давалі шклянку гарачага гарбаты і моркву. У той час гэта быў самы вялікі падарунак.

Наступны этап — канцлагер у Лодзі. Штодзённыя выхады на вуліцу голымі і босымі, абліванне вадой і прабежкі. За кожнае парушэнне ставілі на калені на гарох. Але аднойчы я ўсё ж не вытрымала і ўкусіла выхавацельку за руку.

Калі наступалі войскі Чырвонай арміі, дзяцей пасадзілі ў падвальнае памяшканне, дзе мы знаходзіліся да поўнага вызвалення. Я памятаю, калі зайшлі два салдаты з аўтаматамі, мы не ведалі, хто яны, таму сталі крычаць: «Дзядзькі, не страляйце, мы рускія!».

Перамогу сустрэлі ў Маскве

— Дзень Перамогі, 9 мая 1945 года, мы сустрэлі ў Маскве, там нас размяркоўвалі па дзіцячых дамах. Мы з малодшым братам Ваняй трапілі ў Мсцінскі дзіцячы дом, што за 20 км ад Вялікага Ноўгарада.

У горадзе быў лагер ваеннапалонных. Я памятаю тых пажылых немцаў у рваных шынялях, якія да таго часу добра вывучылі рускую мову. Мы часам насілі ім ежу, і калі яны бралі яе праз дрот, увесь час казалі:

«Мы не вінаватыя, гэта Гітлер».

У многіх дзяцей, якія перажылі канцлагеры, вочы былі інфікаваныя трахомай і літаральна выцякалі, мы слеплі. Да таго ж была малярыя і біла ліхаманка. Для аперацыі на вачах нас вазілі ў Ленінградскі ваенны шпіталь.

Усю нашу сям'ю разлучылі. Мама прайшла Асвенцім, Дахау, Равенсбрук і зноў Асвенцім. Дадому вярнулася толькі ў пачатку 1946 года.

Маёй 85-гадовай бабулі не стала ў Асвенціме літаральна ў першы тыдзень. Брата Цімафея з канцлагера Потуліца забраў памешчык і ён разам з іншымі дзецьмі працаваў у яго на палях. Старэйшы брат Уладзімір перажыў пяць лагераў, вызвалілі яго ўжо ў Бухенвальдзе. А потым разам з нашымі салдатамі ён пайшоў на Венгрыю і на радзіму вярнуўся пазней за ўсіх.

Тата шукаў нас па нумарах на руцэ. Калі знайшоў мяне з братам у дзіцячым доме, не адразу забраў дадому, бо ў вёсках у той час быў голад, ды і жыць няма дзе было. Дадому мы вярнуліся толькі ў 1946 годзе.

Заклікаючы да розуму

— Час, вядома, лечыць, з гадамі змазваецца карцінка ўспамінаў, сціхае боль. Тым не менш, хочацца, каб больш ніколі і нідзе не паўтарылася тое, што было ў Асвенціме і іншых канцлагерах.

Побываўшы там, мы нізка пакланіліся нашым воінам-вызваліцелям, паставілі свечкі ў памяць аб усіх загінулых.

Падчас святочных мерапрыемстваў у Асвенціме былі і непрыемныя моманты. Некаторыя ўкраінцы, палякі сцвярджалі, што гэта СССР напаў на Германію, а не наадварот. У мяне захавалася газета

«Праўда» за 10 мая 1945 года, у якой апублікаваны зварот Іосіфа Сталіна да народа з нагоды капітуляцыі Германіі, а таксама тэкст радыёпаслання Уінстана Чэрчыля. У ім прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі віншуе рускі народ з перамогай, якую ён атрымаў, выгнаўшы захопнікаў са сваёй краіны. Таксама аб вызваленні ад злых сіл гаворыцца і ў заяве прэзідэнта ЗША Гары Трумэна. Я падарыла ім копію газеты, каб яны бачылі, што гэта не мы нападалі.

Пачуццё крыўды душыць, калі чытаеш радкі са звароту Сталіна:

«Тры гады таму Гітлер усенародна заявіў, што ў яго задачах стаіць расчлянленне Савецкага Саюза і адрыў ад яго Каўказа, Украіны, Беларусі, Прыбалтыкі і іншых абласцей. Ён прама заявіў: "Мы знішчым Расію, каб яна больш ніколі не змагла ўзняцца"». Тое, што не змог увасобіць у жыццё Гітлер, зрабілі наступныя палітыкі, а яго ідэі блукаюць у некаторых розумах да гэтага часу…

Цяпер нас хвалюе толькі адно — каб быў мір, каб не пакутавалі нашы дзеці, унукі, праўнукі, і каб мы так і засталіся апошнімі сведкамі гэтага страшнага пекла.

Алена Алімава, "Віцебскія весці"