Дасье: да 130-годзьдзя з дня нараджэньня партызанскага камандзіра Міная Шмырэва

Мінай Шмыроў

У 2021 годзе спаўняецца 130 гадоў з дня нараджэння знакамітага партызанскага камандзіра Міная Філіпавіча Шмырова. Бацька Мінай - так звалі яго ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Знакаміты партызанскі правадыр дзейнічаў са сваёй брыгадай на Віцебшчыне, але слава аб гэтай няўстрашлівай брыгадзе яшчэ ў гады вайны разышлася па ўсёй Беларусі.

Нарадзіўся Мінай Шмыроў 23 снежня 1891 года ў вёсцы Пунішча Віцебскага раёна Віцебскай вобласці. Дзіцем пасвіў жывёлу ў заможных сялян, затым сплаўляў па рацэ лес, працаваў у маёнтку буйнога памешчыка. Яму ўдалося скончыць толькі тры класы царкоўна-прыходскай школы, што па тых часах для сялян лічылася дастатковым. Гэтая школа была адзінай адукацыйнай установай у яго лёсе - усяму астатняму Шмырова навучыла жыццё.

У 1913 годзе Міная Шмырова прызвалі ў армію і залічылі ў артылерыю. Неўзабаве пачалася і Першая сусветная вайна. 23-гадовы юнак апынуўся на руска-германскім фронце. Гэты перыяд яго службы малавядомы - сам Шмыроў быў чалавекам сціплым, а ў савецкі перыяд многія падзеі Першай сусветнай былі аддадзены забыццю. Аднак ужо адно тое, што за гады вайны малады хлопец за праяўленую ў баях адвагу быў узнагароджаны двума медалямі, а самае галоўнае - стаў поўным Георгіеўскім кавалерам, атрымаўшы тры Георгіеўскіх крыжа - вышэйшую салдатскую ўзнагароду, кажа пра многае.

У 1918 годзе добраахвотна ўступіў у Чырвоную армію, арганізаваў першы ў Віцебскай губерні партызанскі атрад, быў камандзірам атрада па барацьбе з бандытызмам, за што быў удастоены высокай па тых часах узнагароды - ордэна Чырвонага Сцяга.

З 1923 года Мінай Філіпавіч — загадчык павятовага зямельнага аддзела, затым — старшыня калгаса, дырэктар льнозавода, кардоннай фабрыкі. У снежні 1934 года на рэспубліканскім з'ездзе Саветаў Шмырэва выбралі членам Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта БССР. Усюды ён аддаваўся цалкам працы, хоць перад вайной памерла жонка і ўсю клопат аб выхаванні чацвярых дзяцей таксама давялося ўзяць на сябе. Мінай Філіпавіч падымаўся рана раніцай, гатаваў сняданак, адпраўляў старэйшых у школу, а сам спяшаўся на кардонную фабрыку. Адным словам, і даваеннай біяграфіі Шмырэва цалкам хапіла б на цэлае жыццё.

Пачалася Вялікая Айчынная вайна. Шмырэў у першыя дні вайны паспрабаваў пераправіць дзяцей на Вялікую зямлю з работніцамі кардоннай фабрыкі, якую ён узначальваў. Але грузавік, на якім яны ехалі, не прайшоў — на шляху калоны быў высаджаны варожы дэсант. Давялося вярнуцца. І Мінай Шмырэў схаваў дзяцей у глухой лясной вёсцы Пунічы ў сваёй маці, якой у той час было ўжо больш за 100 гадоў.

"Бацькам" Міная Філіпавіча сталі называць былых работнікаў кардоннай фабрыкі і мясцовых актывістаў, якіх ён па заданні райкама партыі завёў у партызаны пасля таго, як 12 ліпеня 1941 года гарадскі пасёлак Сураж быў заняты фашыстамі. Шмырэў сфарміраваў партызанскі атрад, які налічваў спачатку ўсяго 22 чалавекі. У першы ж месяц вайны гэты невялікі партызанскі атрад атрымаў баявое хрышчэнне — на ціхай рэчцы Туроўцы каля вёскі Цімохі разбіў кадравую фашысцкую часць, палажыўшы каля 30 фашыстаў.

Адсюль па акупаваных, прыціснутых гітлераўскім ботам паселішчах Віцебшчыны пайшла гордая слава непакоранага Бацькі Міная, якая не давала спакою захопнікам. Народныя помсціцелі, кіраваныя Шмырэвым, наводзілі жах на акупантаў: нападалі на варожыя гарнізоны і апорныя пункты, знішчалі склады, падарвалі нафтабазу, здзяйснялі дыверсіі на чыгуначных шляхах, зрывалі карныя аперацыі фашыстаў супраць мірнага насельніцтва. Утрымлівалі плацдарм на левым беразе Заходняй Дзвіны.

"Бандыт нумар адзін" - называлі Міная немцы. Яны неаднаразова спрабавалі ліквідаваць партызан. За галаву Шмырэва яны абяцалі карову, каня, надзел зямлі, дзясяткі тысяч марак. Але здрадніка, які б спакусіўся на воражскія серабронікі, не знайшлося.

Фота партала беларускай гісторыі

Страціўшы надзею расправіцца з народнымі мсціўцамі, гітлераўцы арганізавалі карную экспедыцыю, рассеялі, праўда, ненадоўга партызанскі атрад, а 19 кастрычніка 1941 года ўзялі ў закладнікі малалетніх дзяцей камандзіра: Лізу (14 гадоў), Сярожу (10 гадоў), Зіну (7 гадоў), Мішу (3 гады). Іх даставілі ў Сураж, дзе пасля папярэдняга нападу партызан знаходзіўся магутны гарнізон. Трымалі вязняў у голадзе і холадзе, давалі па лусце хлеба і трохі вады. Білі і палохалі дзяцей. Дзеці спачатку крычалі, плакалі, потым перасталі. Старэйшым дзецям казалі, што бацьку ўжо злавілі і павесілі, а малодшаму, Мішу, было горш за ўсё - яму ўвесь час ладзілі "вочныя стаўкі" з злоўленымі партызанамі ў надзеі, што Міша пазнае і выдасць тым самым бацьку.

Фашысты абяцалі пакінуць дзяцей жывымі, калі Бацька Мінай добраахвотна здасца ў палон. Даведаўшыся пра захоп дзяцей, Шмыроў быў у роспачы - усяго за пару дзён да гэтага ён хацеў вывезці іх у лес, але запярэчылі бабулі. Бацька Мінай губляўся: ісці на штурм Суража, як прапаноўвалі партызаны, ён не хацеў - Сураж ім было не ўзяць, а менавіта на гэта і разлічвалі фашысты. Спачатку ён хацеў здацца немцам адзін у абмен на жыццё дзяцей, затым вырашыў скончыць з сабой, спадзеючыся, што немцы не стануць забіваць дзяцей. Але многае вырашыла запіска старэйшай дачкі Лізы, перададзеная Шмырову: "Тата, за нас не хвалюйся, нікога не слухай, да немцаў не ідзі. Калі цябе заб'юць, то мы бездапаможныя і за цябе не адпомсцім. А калі нас заб'юць, тата, то ты за нас адпомсціш". 14 лютага 1942 года гітлераўцы расстралялі дзяцей, яго сястру і маці яго жонкі. У яго больш не засталося родных. Запіску Лізы Мінай усю вайну насіў у кішэні каля сэрца.

Помнік дзецям камандзіра партызанскай брыгады М.Ф.Шмырова, расстраляным акупантамі, адкрыты ў ліпені 1984 года

Пасля цяжкіх выпрабаванняў партызанскія атрады Суражскай зоны зліліся ў моцны баявы кулак - у красавіку 1942 года была створана Першая Беларуская партызанская брыгада, якую ўзначаліў Мінай Філіпавіч. Разам з часцямі Чырвонай арміі партызаны ўтрымлівалі вядомыя "Суражскія вароты" - саракакіламетровы разрыў нямецкай лініі фронту. Праз "Суражскія вароты" на Вялікую зямлю сыходзілі мірныя жыхары, навабранцы, пераганялі жывёлу, вывозілі збожжа, тут жа партызаны атрымлівалі зброю, праходзілі армейскія дыверсійна-разведвальныя групы. Гэтыя "вароты" праіснавалі каля шасці месяцаў, да канца верасня 1942 года.

Партызанская брыгада Бацькі Міная стала паўнапраўным гаспадаром на сваёй тэрыторыі. Яе штаб меў тэлефонную сувязь са штабам 4-й ударнай арміі і з усімі партызанскімі атрадамі. У Суражскай, яшчэ яе называлі мінаеўскай, зоне дзейнічалі райкам партыі і райвыканкам, калгасы і саўгасы. Гэта быў востраў савецкай улады ў тыле ворага ў 1942 годзе.

Увосень Мінай Філіпавіч быў адкліканы ў распараджэнне Беларускага штаба партызанскага руху.

Радзіма высока ацаніла баявыя заслугі нацыянальнага героя беларускага народа Бацькі Міная. У 1944 годзе яму было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза, ён узнагароджаны чатырма ордэнамі Леніна, ордэнам Чырвонага Сцяга, Айчыннай вайны I ступені, многімі медалямі.

Жыццё працягвалася. Пасля вайны Мінай Шмыроў з другой жонкай Ірынай, дзвюма дочкамі Дзінай і Кларай (нарадзіліся ў красавіку 1943 года) і прыёмным сынам Расціславам жыў у Віцебску. Працаваў намеснікам старшыні Віцебскага аблвыканкама. Неаднаразова абіраўся дэпутатам Віцебскага абласнога Савета і дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР. Мінай Шмыроў стаў першым ганаровым грамадзянінам горада Віцебска. Аднак ад душэўнага болю яму пазбавіцца так і не ўдалося. У адным з лістоў да Ганны, жонкі роднага брата, Мінай Філіпавіч пісаў: "...сям'я пакуль жыве. Растуць і малышы, хоць бы ад іх часам атрымліваеш некаторае супакаенне на душы. Але тое, што страчана, забыць ніколі не давядзецца. Як памерла Іванаўна, так з таго часу пачаліся чорныя дні майго жыцця. Я часта думаю, чаму не я, а менавіта яна. Няма сумневу, што яна змагла б зберагчы дзяцей. А я не змог. І тая думка мяне страшэнна мучыць. Праўда, я сашоўся з той жанчынай, з якой можна жыць. Нажылі дваіх дзяцей, дзеці добрыя. Кларіса ўжо ходзіць, штосьці пачынае гаварыць. Але цягата на сэрцы ніколі мяне не пакідае аб маёй той сям'і. Гэты камень не пакіне мяне ўсё жыццё…".

Фота партала беларускай гісторыі

Пра асабістую трагедыю Міная Філіпавіча Аркадзь Куляшоў напісаў у "Баладзе пра чатырох заложнікаў":

Іх вядуць жытнёвай сцежкай пейзажнай.

Чацвярых.

Пад канвоем

З дому.

Толькі чатырнаццаць — дзяўчынцы старэйшай,

Толькі тры гадкі хлопчыку малому…

І фашыст,

Іх да сцяны прыстаўляючы,

Шчурыць вока, каб стрэл быў меткі,

Пачынаючы з сыночка Міная.

І ўжо падае хлопчык трохгадовы.

Зноў перад дулам галоўка ільняная…

І сцяна…

І заложнікаў цені…

Вось і ўсё.

Перад бацькам Мінаем

Устаньце, бацькі, вы ўсе на калені!

Міная Філіпавіча Шмырова па праву можна назваць чалавекам з легенды. Пра яго напісаны вершы, складзены песні. Звяртаючыся да Бацькі Міная, народны паэт Беларусі Якуб Колас у 1942 годзе пісаў у адным са сваіх вершаў:

Паклон табе шчыры, нізкі,

Наш Бацька Мінай!

Родным стаў для нас ты і блізкім;

Ты — гэта наш край.

Памёр Мінай Філіпавіч Шмыроў у 1964 годзе. У Віцебску і на малой радзіме Мінаю Шмырову ўстаноўлены помнікі, абеліск з бронзавымі барэльефамі Лізы, Зіны, Сяргейкі і Мішы Шмыровых устаноўлены на тэрыторыі Суражскай сярэдняй школы. Імем Міная Шмырова названы вуліцы ў Віцебску і гарадскім пасёлку Сураж, а таксама Запольская сярэдняя школа ў Віцебскім раёне і Віцебскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж. Пра лёс Міная Шмырова і яго сям'і на студыі "Беларусьфільм" быў зняты фільм.

Помнік Мінаю Шмырову ў Віцебску

Паводле распараджэння Савета Міністраў Беларусі ад 1 лютага 1966 года і загаду Міністэрства культуры Беларусі ад 24 сакавіка 1966 года быў створаны Віцебскі абласны музей Героя Савецкага Саюза Міная Філіпавіча Шмыраёва. У дні святкавання 25-годдзя вызвалення Беларусі 5 ліпеня 1969 года ён быў адкрыты.

Экспазіцыя музея знаёміць з жыццём і дзейнасцю Шмыраёва, гісторыяй стварэння і дзеянняў у Вялікую Айчынную вайну партызанскага атрада Бацькі Міная, Першай Беларускай партызанскай брыгады, баямі партызан па абароне Суражскай партызанскай зоны. Уключае карту-схему разгрому ворагаў у гарадскім паселку Сураж у 1941 годзе, схему размяшчэння партызанскага аэрадрома, дыяраму "Начны партызанскі аэрадром", прылады партызан, улёткі, сцягі, асабістыя рэчы, дакументы, узнагароды і фатаграфіі Шмыраёва і іншых партызан.

У музеі знаходзяцца дакументы аб узаемадзеянні партызан і лётчыкаў 105-га асобнага гвардзейскага ордэна Аляксандра Неўскага Поневежскага авіяпалка, аб вызваленні Віцебска і ўсёй Беларусі ў выніку аперацыі "Баграціён", пераможным завяршэнні Вялікай Айчыннай вайны.

У экспазіцыі прадстаўлены інтэр'ер працоўнага кабінета Міная Філіпавіча Шмыраёва з мэбляй, кнігамі, асабістымі рэчамі, паляўнічае рыштунак, матэрыялы аб працоўных і творчых поспехах калектываў прадпрыемстваў і навучальных устаноў, якія носяць імя М.Ф. Шмыраёва. У парку з дубовым гаем, высаджаным былымі партызанамі, яму ўсталяваны бюст (скульптар Заір Азгур), а таксама макет "Рэльсавая вайна", артылерыйскія прылады і мінамёт.