Энтузіясты з Лужэсна шукаюць неўлічаныя пахаванні ў Віцебскім раёне
Кожную нядзелю для ўдзельнікаў патрыятычнага клуба «Дзвіна» Віцебскага кадэцкага вучылішча — час паходаў. У любую пару года са сваім настаўнікам Мікалаем Піваварам яны адпраўляюцца па мясцінах, звязаных з Вялікай Айчыннай. З 2020‑га пошукавікі ўвялі ў базу даных звыш дзвюх тысяч новых імёнаў загінулых у Вялікую Айчынную.
— Мы вывучаем звесткі з архіваў, старых газет, успамінаў відавочцаў, — удакладняе адзін з членаў клуба кадэт 11‑га класа Захар Аўчыннікаў. — Я, напрыклад, супастаўляў даныя з тымі, што былі ў Кнізе памяці Віцебскага раёна. Што за кожным нумарам людзі і лёсы, усведамляеш хутка.
Мікалай Півавар.
— Для мяне пошук пачаўся пад Мазалава — з непрыкметнай, зарослай быльём магілкі з чырвонай зоркай… Хутчэй за ўсё, помнік, які не трапіў ні ў які рэестр, усталяваў нехта з мясцовых жыхароў, напісаўшы: «Вечная памяць загінулым у баях за Савецкую Радзіму Героям». Далей — больш. Аказалася, калі пра воінскія пахаванні нейкія звесткі яшчэ меліся, то інфармацыі пра апошні прытулак ахвяр з ліку мірнага насельніцтва амаль не было.
Мікалай Півавар паставіў мэту: прыбраць белыя плямы. Энтузіясты з Лужасня шукаюць неўлічаныя магілы ў Віцебскім раёне, прыводзяць у парадак, усталёўваюць шыльдачкі. З 2018 года ім удалося вярнуць з небыцця 120 пахаванняў.
Член клуба 17‑гадовая Вольга Стольнікава перакананая:
— Трагедыя, пра якую забылі, можа паўтарыцца. І сёння па прыклады далёка хадзіць не трэба. У пошукавай працы ў мяне і асабісты інтарэс. Тры браты маёй прабабулі пайшлі ў партызаны. Адзін з іх прапаў без вестак. Кожны раз, адпраўляючыся ў паход, загадваю: раптам сярод лесу знойдзем не чыю‑то, а яго магілу…
У Ільі Мандрова абодва прадзеды дайшлі да Берліна. Сам кадэт марыць стаць афіцэрам і разам з «Дзвіной» прасоўвае ідэю аб тым, каб у Віцебскім раёне з’явіўся мемарыял памяці вёсак, якія сцёрты фашыстамі з твару зямлі:
— Адкуль дэлегацыя, з кадэцкага вучылішча? Будучыя афіцэры, абаронцы Радзімы? Малайцы! Пагутарыць з моладдзю заўсёды рады.
Ветэран Сяргей Дзедаў дзеліцца ўспамінамі з кадэтамі.
Даведаўшыся пра мэту візіту, ён згодна ківае, што справа патрэбная: жывых сведкаў звярстваў фашыстаў усё менш — трэба спяшацца.
Калі пачалася вайна, Дзедаву было сем. Яго родную вёску Канашы Гарадоцкага раёнафашысты ператварылі ў попел… Тых, каго пакінулі ў жывых, адправілі ў напоўненае болем і смерцю месца на ўскраіне Віцебска — канцлагер «5‑ы полк». Горкія ўспаміны нават праз столькі гадоў паляць сэрца. Праўда значна страшнейшая за вымысел, уздыхае былы малалетні вязень:
— Голад, холад, дзікі, які сціскае горла страх — усяго гэтага мы хлебнулі з лішкам. Аднойчы фрыцы выстраілі жыхароў Канашоў і загадалі ўказаць на тых, чые родныя ў партызанах. Адна з жыхарак вёскі змаладушылася і выдала хлапчука, сястра якога лячыла байцоў у атрадзе. Па няшчасным тут жа пусцілі аўтаматную чаргу…
Кадэты слухаюць, затаіўшы дыханне. Калі апавядальнік бярэ паўзу, хлопцы не вытрымліваюць:
— Дзядуля, а далей?!
А далей было сапраўднае цуда. У момант, калі хлапец як падкошаны ўпаў на зямлю, з суседняй вёскі пусцілі ракету — партызаны пераключылі ўвагу фашыстаў. Кулі не закранулі жыццёва важныя органы хлопчыка. Своечасова падаспеўшы на дапамогу, сястра змагла выхадзіць брата. Гэтым выратаваным быў Васіль Іванавіч Шчамялёў, які пазней стаў старшынёй мясцовага сельвыканкама. Імя яшчэ адной народжанай у кашулі землячкі Сяргей Дзядоў ужо не назаве:
— Ведаю толькі, што пасля вайны яна працавала майстрам па падсочцы дрэў. А родам была з вёскі Нізкія, якую злыдні спалілі разам з людзьмі.
Фашысты сагналі ўсіх іх у сарай, дзе захоўвалася сена, і, смяючыся, узяліся за запалкі. Худзенькую, напалоханую да смерці дзяўчынку ў апошні момант нехта выштурхнуў у вузкую адтуліну ўнізе сцяны. Сяргей Васільевіч прыгадвае, што на месцы спаленай дашчэнту вёскі павінен быць помнік:
— Ці ёсць ён, у якім стане, хацелася б даведацца.
Мікалай Півавар супакойвае:
— Гэта вы па адрасе. Як толькі з'явіцца магчымасць, пабываем у тых мясцінах і прыйдзем са справаздачай.
Гісторый хопіць не на адзін дзень, запрашают Сяргей Дзедаў:
Старанні энтузіястаў з Лужэсна ацанілі на ўзроўні рэспублікі. Вясной мінулага года іх запрасілі ў Мінск на сустрэчу з Генеральным пракурорам Беларусі Андрэем Шведам. Ён быў нямала ўражаны, даведаўшыся пра маштабы вельмі важнай і патрэбнай працы, зробленай кадэтамі і іх настаўнікам.
"СБ" - Беларусь сёння, тэкст Ганна НАУМАВА, фота Антона СЦЕПАНІШЧАВА.
— Мы вывучаем звесткі з архіваў, старых газет, успамінаў відавочцаў, — удакладняе адзін з членаў клуба кадэт 11‑га класа Захар Аўчыннікаў. — Я, напрыклад, супастаўляў даныя з тымі, што былі ў Кнізе памяці Віцебскага раёна. Што за кожным нумарам людзі і лёсы, усведамляеш хутка.
Добра памятаю, калі ўпершыню не змог заснуць. Іх было шасцёра, як падказалі спісы, не аднафамільцаў, а членаў адной сям'і. Тата, мама, чацвёра дзяцей, самаму малодшаму з якіх два месяцы, — фашысты забілі іх усіх. Пакуль сэрца б'ецца, такое не пакіне абыякавым.
Маршрут пабудаваны
У клуба «Дзвіна» Віцебскага кадэцкага вучылішча шмат напрамкаў: прыроднае, гістарычнае, экалагічнае, ваенна‑патрыятычнае. Апошняе атрымала новы імпульс у 2021‑м — з узбуджэннем крымінальнай справы па факце генацыду беларускага народа. Ваенна‑патрыятычная праца ў Лужасня, дзе знаходзіцца вучылішча, вядзецца гадоў 30, удакладняе дацэнт, кандыдат гістарычных навук Мікалай Півавар, які столькі ж часу выкладае тут гісторыю. Эха вайны заўсёды было побач, заўважае ён:Мікалай Півавар.
— Для мяне пошук пачаўся пад Мазалава — з непрыкметнай, зарослай быльём магілкі з чырвонай зоркай… Хутчэй за ўсё, помнік, які не трапіў ні ў які рэестр, усталяваў нехта з мясцовых жыхароў, напісаўшы: «Вечная памяць загінулым у баях за Савецкую Радзіму Героям». Далей — больш. Аказалася, калі пра воінскія пахаванні нейкія звесткі яшчэ меліся, то інфармацыі пра апошні прытулак ахвяр з ліку мірнага насельніцтва амаль не было.
Мікалай Півавар паставіў мэту: прыбраць белыя плямы. Энтузіясты з Лужасня шукаюць неўлічаныя магілы ў Віцебскім раёне, прыводзяць у парадак, усталёўваюць шыльдачкі. З 2018 года ім удалося вярнуць з небыцця 120 пахаванняў.
Член клуба 17‑гадовая Вольга Стольнікава перакананая:
— Трагедыя, пра якую забылі, можа паўтарыцца. І сёння па прыклады далёка хадзіць не трэба. У пошукавай працы ў мяне і асабісты інтарэс. Тры браты маёй прабабулі пайшлі ў партызаны. Адзін з іх прапаў без вестак. Кожны раз, адпраўляючыся ў паход, загадваю: раптам сярод лесу знойдзем не чыю‑то, а яго магілу…
У Ільі Мандрова абодва прадзеды дайшлі да Берліна. Сам кадэт марыць стаць афіцэрам і разам з «Дзвіной» прасоўвае ідэю аб тым, каб у Віцебскім раёне з’явіўся мемарыял памяці вёсак, якія сцёрты фашыстамі з твару зямлі:
— Паводле звестак Нацыянальнага архіва Беларусі, 503 вёскі Віцебскага раёна спалены ў гады вайны. А мы ўстанавілі, што іх было яшчэ больш — 608. Не кожны, асабліва чалавек у веку, з’ездзіць на паклон у «Хатынь». Чаму б дзе‑нідзе пад Віцебскам не стварыць паменшаную версію гэтага комплексу? Абавязкова — з QR‑кодамі, якія «выведуць» на гісторыю знішчанага населенага пункта і яго жыхароў.Пакуль усе гэтыя дадзеныя ёсць толькі ў выдадзенай стараннямі Півавара кнізе. Важна, што, акрамя лічбавых кодаў, у ёй і каардынаты кожнага пахавання. Каб не толькі памяталі, але і маглі адшукаць праз гады.
«Гэта вы па адрасе»
У доме з разьбяным франтонам па вуліцы Міхася Лынькова ў Лужасна кадэтаў чакаюць. Гаспадар, 89‑гадовы Сяргей Дзедаў, выходзіць насустрач. На яго парадным пінжаку — медалі за працу, а ў вачах — непадробны інтарэс. Дзедаў, які калісьці служыў у марфлоце, кажа, нібыта рапартуе:— Адкуль дэлегацыя, з кадэцкага вучылішча? Будучыя афіцэры, абаронцы Радзімы? Малайцы! Пагутарыць з моладдзю заўсёды рады.
Ветэран Сяргей Дзедаў дзеліцца ўспамінамі з кадэтамі.Даведаўшыся пра мэту візіту, ён згодна ківае, што справа патрэбная: жывых сведкаў звярстваў фашыстаў усё менш — трэба спяшацца.
Калі пачалася вайна, Дзедаву было сем. Яго родную вёску Канашы Гарадоцкага раёнафашысты ператварылі ў попел… Тых, каго пакінулі ў жывых, адправілі ў напоўненае болем і смерцю месца на ўскраіне Віцебска — канцлагер «5‑ы полк». Горкія ўспаміны нават праз столькі гадоў паляць сэрца. Праўда значна страшнейшая за вымысел, уздыхае былы малалетні вязень:
— Голад, холад, дзікі, які сціскае горла страх — усяго гэтага мы хлебнулі з лішкам. Аднойчы фрыцы выстраілі жыхароў Канашоў і загадалі ўказаць на тых, чые родныя ў партызанах. Адна з жыхарак вёскі змаладушылася і выдала хлапчука, сястра якога лячыла байцоў у атрадзе. Па няшчасным тут жа пусцілі аўтаматную чаргу…
Кадэты слухаюць, затаіўшы дыханне. Калі апавядальнік бярэ паўзу, хлопцы не вытрымліваюць:
— Дзядуля, а далей?!
А далей было сапраўднае цуда. У момант, калі хлапец як падкошаны ўпаў на зямлю, з суседняй вёскі пусцілі ракету — партызаны пераключылі ўвагу фашыстаў. Кулі не закранулі жыццёва важныя органы хлопчыка. Своечасова падаспеўшы на дапамогу, сястра змагла выхадзіць брата. Гэтым выратаваным быў Васіль Іванавіч Шчамялёў, які пазней стаў старшынёй мясцовага сельвыканкама. Імя яшчэ адной народжанай у кашулі землячкі Сяргей Дзядоў ужо не назаве:
— Ведаю толькі, што пасля вайны яна працавала майстрам па падсочцы дрэў. А родам была з вёскі Нізкія, якую злыдні спалілі разам з людзьмі.
Фашысты сагналі ўсіх іх у сарай, дзе захоўвалася сена, і, смяючыся, узяліся за запалкі. Худзенькую, напалоханую да смерці дзяўчынку ў апошні момант нехта выштурхнуў у вузкую адтуліну ўнізе сцяны. Сяргей Васільевіч прыгадвае, што на месцы спаленай дашчэнту вёскі павінен быць помнік:
— Ці ёсць ён, у якім стане, хацелася б даведацца.
Мікалай Півавар супакойвае:
— Гэта вы па адрасе. Як толькі з'явіцца магчымасць, пабываем у тых мясцінах і прыйдзем са справаздачай.
Гісторый хопіць не на адзін дзень, запрашают Сяргей Дзедаў:
— Вельмі важна і тое, што гэтыя аповеды ёсць каму слухаць. Дзякуй, рабяты, за тое, што вы робіце, — за ўвагу, за памяць, за праўду! Прыходзьце яшчэ.ДАРЭЧЫ
Старанні энтузіястаў з Лужэсна ацанілі на ўзроўні рэспублікі. Вясной мінулага года іх запрасілі ў Мінск на сустрэчу з Генеральным пракурорам Беларусі Андрэем Шведам. Ён быў нямала ўражаны, даведаўшыся пра маштабы вельмі важнай і патрэбнай працы, зробленай кадэтамі і іх настаўнікам.
"СБ" - Беларусь сёння, тэкст Ганна НАУМАВА, фота Антона СЦЕПАНІШЧАВА.