ІНТАРВ'Ю: Каля 200 навуковых дакладаў было прачытана на Шагалаўскіх чытаннях у Віцебску за 20 гадоў іх існавання

20 ГАДОЎ СВАБОДЫ СЛОВА ПРА ШАГАЛА Міжнародныя Шагалаўскія чытанні ў дваццаты раз праходзяць у Віцебску — на радзіме знакамітага мастака. Аднак 20 гадоў — не проста юбілей навуковай канферэнцыі. Гэта 20 гадоў свабоды слова пра Шагала. Сёння здаецца неймаверным, але ў Савецкім Саюзе адкрыта гаварыць пра прызнанага ва ўсім свеце майстра, пра тое, што ён нарадзіўся ў беларускім горадзе Віцебску, было небяспечна. І вось у 1991 годзе І Усесаюзныя Шагалаўскія чытанні, паставіўшы кропку ў гісторыі замоўчвання, далі магчымасць адкрыта вывучаць і захапляцца не толькі творамі Марка Шагала, маштабам яго асобы, але і яго акружэннем — людзьмі, якія паўплывалі на яго і на якіх уплываў ён. Пра тое, што дала нам свабода слова пра Шагала і чаму навучыла, карэспандэнт БЕЛТА гутарыць з дырэктарам музея Марка Шагала Людмілай Хмяльніцкай. — Міжнародныя Шагалаўскія чытанні ў Віцебску сёння — гэта добра вядомае ў свеце месца сустрэч мастацтвазнаўцаў, даследчыкаў творчасці Шагала, мастакоў авангарда. А з чаго ўсё пачыналася? — Усё пачалося ў студзені 1991 года, калі прайшлі першыя Усесаюзныя Шагалаўскія чытанні. Гэта было мерапрыемства, на якім свабодна можна было гаварыць пра Марка Шагала, гаварыць дзень, гаварыць другі, і нікому нічога за гэта не было. Даследчыкі, якія тады прыехалі ў Віцебск, былі здзіўлены і дагэтуль успамінаюць пра гэта. Ужо тады, у першы раз, чытанні стартавалі вельмі сур'ёзна. На іх прыехаў Васіль Быкаў. Прымалі ўдзел мастацтвазнаўцы Аляксандра Шатскіх — сёння найбуйнейшы спецыяліст у галіне авангарда, крытык сучаснага мастацтва Марына Бесонава з музея Выяўленчых мастацтваў ім. А. Пушкіна ў Маскве, Усевалад Валадарскі з Траццякоўскай галерэі — сведка прыезду Шагала ў Маскву ў 1973 годзе, Рыгор Казакоўскі, вядомы цяпер як збіральнік найбуйнейшай калекцыі яўрэйскіх мастакоў-авангардыстаў пачатку ХХ стагоддзя. Свой даклад даслаў Аляксандр Каменскі — ледзь ці не адзіны на той час у СССР чалавек, які пісаў і, галоўнае, публікаваў працы пра Шагала. — Людміла Уладзіміраўна, як музею ў правінцыйным горадзе ўдаецца дастукацца да такіх вядомых даследчыкаў? — Сур'ёзных шагалазнаўцаў не так шмат. Але ў нас ёсць да іх ключык: чароўнае слова "Віцебск", якое шмат значыць для сапраўднага шагалазнаўца і дзякуючы якому мы запрашаем маладаступных для іншых вучоных, запатрабаваных на розных навуковых трыбунах. Не хаваю, мы адчуваем абмежаванасць фінансавых сродкаў. Але Шагал — такая асоба, і Віцебск — такое месца, што вучоныя едуць за свой кошт або ім аплачвае паездку нейкі фонд. За гады правядзення чытанняў у нас бывалі даследчыкі з Беларусі, Вялікабрытаніі, Германіі, Ізраіля, Латвіі, Расіі, ЗША, Украіны, Францыі, Швейцарыі, Эстоніі, ПАР. — Людміла Уладзіміраўна, пагадзіцеся, проста чытаць свае новыя працы перад невялікай аўдыторыяй даследчыку нецікава. Яму неабходны публікацыі. — Безумоўна, прывабным для даследчыкаў, якія прыязджаюць на Шагалаўскія чытанні ў Віцебск, з'яўляецца тое, што ўсе прачытаныя даклады публікуюцца. Былі гады, калі з-за адсутнасці сродкаў публікацыі адкладаліся, але да гэтага часу ўсё, прачытанае за дваццаць гадоў, апублікавана. Калі мы падлічылі, аказалася, што за час існавання чытанняў было прачытана і апублікавана 195 дакладаў на тэмы, звязаныя з Шагалам, яго акружэннем, яго суайчыннікамі і калегамі. Гэта каласальная лічба, тым больш што ўсе яны так ці інакш прысвечаны адной асобе, няхай і такой вялікай. Варта асабліва адзначыць, што чытанні праходзяць штогод. Не хаваю, што з году ў год праводзіць іх усё цяжэй — не так шырокі круг даследчыкаў творчасці мастака, якія могуць прыўнесці нешта новае. Хоць круг прыхільнікаў Шагала незвычайна шырокі, фармат навуковых чытанняў прадугледжвае элемент навізны. Тым не менш такія даследаванні ёсць. Акрамя таго, усе даклады, якія гучаць на чытаннях, размяшчаюцца яшчэ і ў Інтэрнэце на сайце музея. Статыстыка наведванняў паказвае, што яны запатрабаваныя, іх добра чытаюць, а бо гэта ў большасці сваёй сур'ёзныя працы з даследчыцкай жылкай. Дзякуючы таму, што гэта новыя матэрыялы, на нас спасылаюцца сур'ёзныя навуковыя выданні ў Еўропе і ЗША, з'яўляюцца новыя даследчыкі, якія вывучаюць акружэнне мастака, бо няма чалавека, адарванага ад свету. Яны звязваюцца з намі і выказваюць жаданне прыняць удзел у чытаннях. Гэта прыемна, гэта задел на будучыню і надзея, што на дваццатых чытаннях не спыняцца. — Людміла Уладзіміраўна, няўжо ў жыцці гэтага класіка авангарда ХХ стагоддзя былі невядомыя старонкі? Бо пра яго так шмат пісалі за мяжой, ды і сам ён напісаў аўтабіяграфію "Маё жыццё" і цудоўна яе праілюстраваў афортамі. — Да моманту адкрыцця чытанняў у 1991 годзе прайшло шэсць гадоў пасля смерці Шагала. Першыя 33 гады яго жыцця, да ад'езду з Віцебска, былі даследаваны вельмі мала. Усе крыніцы зводзіліся да аўтабіяграфіі Марка Шагала "Маё жыццё", якую ён напісаў у трыццаць з невялікім. Будучы вялікім містыфікатарам, Шагал вельмі дакладна вызначыў, што яму трэба пакінуць нашчадкам, а што не трэба. Да таго ж гэтая аўтабіяграфія была напісана на рускай мове, убачыла свет на французскай. Аўтарскі арыгінал быў страчаны, таму кнігу давялося з французскай зноў перакладаць на рускую. У выніку падвойнага перакладу з'явіліся недакладнасці. Такім чынам, веданне віцебскага перыяду біяграфіі Шагала заставалася нязначным. Да таго ж сітуацыя вакол Шагала два дзясяткі гадоў таму складалася своеасабліва. Заходнееўрапейскія даследчыкі варыліся ў уласным саку. Ім былі даступныя працы мастака, але не было архіўных дакументаў, большая частка якіх знаходзілася ў дзяржаўных архівах і прыватных калекцыях на тэрыторыі Савецкага Саюза. У той час замежнаму вучонаму не так проста было прыехаць у СССР, не кажучы ўжо пра тое, каб дамагчыся дазволу працаваць у архівах. А ў усходнееўрапейскіх мастацтвазнаўцаў такая магчымасць была, але акрамя архіўных дакументаў іншых крыніц у іх не было. І тады Віцебск ператварыўся ў месца сустрэч і абмену інфармацыяй. З асноўных прыярытэтаў, якія музей ставіў перад чытаннямі, стала правакаванне цікавасці да ранняй біяграфіі Шагала з 1887 года (года нараджэння) да 1922 года (ад'езду з Масквы), які па традыцыі некаторыя вучоныя ўсё яшчэ называюць расійскім. Але гэты перыяд няправільна так называць. Так, Шагал вучыўся ў Санкт-Пецярбургу, Парыжы, але большую частку часу ён усё ж правёў у Віцебску. Упэўнена, што справядлівасць узяможа і гэты перыяд рана ці позна стануць называць віцебскім. — Людміла Уладзіміраўна, Шагалаўскія чытанні маюць яшчэ і "экспартны варыянт". — Чытанні, сапраўды, перасягнулі межы Віцебска. У 2003 годзе яны праводзіліся ў Любліне, а ў 2006-м — у Гомелі. Гэта былі сапраўдныя фестывалі з выставамі, харэаграфічнымі спектаклямі, прэзентацыямі кніг. Але ўсё ж галоўнае месца іх правядзення застаецца за Віцебскам. — Следам за Шагалаўскімі чытаннямі 20-гадовы юбілей у наступным годзе пастукаецца ў музей Марка Шагала. А ведь музей мастака ў Віцебску не зусім звычайны… — Стартаваўшы так позна (музей быў створаны ў 1991 годзе), нам немагчыма было канкурыраваць з буйнымі музеямі, якія мелі Шагала ў сваім зборы. Працы Шагала каштуюць вельмі дорага. Купіць іх — гэта велізарныя выдаткі не толькі для музея, але і для бюджэту дзяржавы. Таму рабіць стаўку на тое, што тут з'явіцца калекцыя жывапісных работ Шагала, у агляднай будучыні не даводзілася. Каб заняць нішу ў сусветным шагалазнаўстве, трэба ступіць на тую зямлю, якая была невядомая. А terra incognita як раз быў віцебскі перыяд. Мы засяродзілі намаганні супрацоўнікаў музея на вывучэнні гэтага перыяду, і гэта спрацавала. Цяпер пра Шагала віцебскага перыяду свет ведае значна больш, чым 20 гадоў таму. І гэтым мы заваявалі сваё ўнікальнае месца. Той, каго цікавіць радзіма Шагала, каго цікавіць гэты перыяд яго творчасці, ведае, што высветліць усё можна ў Віцебску, у музеі Марка Шагала. У нас склаліся цудоўныя адносіны з яго ўнучкамі Белай Мейер і Мэрэт Мейер-