Яблыкі, барацьба і конкурс турыстычных фільмаў: што ўяўляюць сабой брэнды Талачынскага раёна?
Нядзіўна, што гэтая зямля дала нямала вялікіх людзей: сярод вядомых ураджэнцаў — мастак Міхаіл Савіцкі, драматург Алесь Петрашкевіч, тэатральны дзеяч сучаснасці Валерый Анісенка, Героі Савецкага Саюза Ілья Кожар, Пётр Галецкі і многія іншыя.
Талачынскі край, які размясціўся на поўдні Віцебскай вобласці, у былыя часы не раз мяняў тэрытарыяльныя абрысы. Напрыклад, у цяперашніх межах некалі размяшчаўся Коханаўскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у Коханаве — цяпер гэта прамысловы цэнтр Талачынскага раёна.
Працягваючы традыцыі, памятаючы гісторыю, талачынцы будуюць сапраўднае. Аграрыі, прамыслоўцы, захоўвальнікі
і прадаўжальнікі культурных, духоўных каштоўнасцей і многія іншыя разам працуюць на карысць роднага краю, у XXI стагоддзі пацвярджаючы адну з версій паходжання назвы Талачына, якая азначае рабіць разам, талакой.
Прама ў яблычак
Слава Талачынскага кансервавага завода выходзіць далёка за межы Беларусі. Выдатнай якасці бульба і яблыкі ведаюць у Расійскай Федэрацыі, Казахстане, Азербайджане, Малдове, Украіне. Штогод высокія ўраджаі дазваляюць насычаць запатрабаванай прадукцыяй як унутраны, так і знешні рынкі.
Яшчэ 18 гадоў таму плошча прамысловага саду прадпрыемства займала ўсяго тры гектары, сёння — 627 га. І гэта толькі пад пасадкамі. А агульная налічвае 740 га. Як горад, сад падзелены на кварталы, дзе пастаянна кіпяць людзі, курсіруе транспарт. Тут у прамысловых маштабах вырошчваюць яблыкі, грушы, аронію, парэчку чырвоную і чорную, агрэст і чарніцу. Галоўны ж здабытак — яблыкі. Восенню іх галіны літаральна ламаюцца ад пладоў. З аднаго дрэва тут збіраюць да 40 кг карыснага фрукта.
– Мы пайшлі па шляху аптымізацыі пасадак, – распавядае начальнік садаводчага падраздзялення завода Віктар Булыгін (на фота). – Непрадуктыўныя кварталы выкарчоўваем, гатункі замяняем на новыя, больш прадуктыўныя. Бо на сённяшні дзень самае галоўнае не аб'ёмы, а якасць. У мінулым годзе сабралі ўраджай 4413 тон, у гэтым, думаю, будзе не менш. Што тычыцца ягад, то іх рэалізавалі і перапрацавалі 54 тоны. Гэта больш, чым у мінулым годзе. Аднак ягада, як і садавіна, сёння драбнейшая з-за засухі. Гэта яшчэ раз пераконвае ў тым, што можам атрымліваць значна большыя ўраджаі, калі будзе сістэма кропельнага арашэння.
Саджанцы вырошчваюць на заводзе ў уласным гадавальніку. Прычым без выкарыстання хіміі — толькі ручная праполка. Пад кіраўніцтвам Віктара Булыгіна ў садзе працуюць 85 садаводаў, 21 трактарыст-механізатар, 4 аграномы, інжынер-механік, загадчык сховішчам, 9 ахоўнікаў. А восенню на дапамогу прыходзяць яшчэ і студатрады. На прылаўкі крам трапляюць толькі адборныя плады, але і астатні ураджай таксама не прападае – усё ідзе ў перапрацоўку.
Нараўне з прамысловым садаводствам асноўным напрамкам прадпрыемства з'яўляецца бульбаводства. Тут вырабляюць больш за палову бульбы, што вырошчваецца ў Віцебскай вобласці, а такім валавым зборам клубняў не можа пахваліцца ніякае іншае прадпрыемства краіны. На заводзе штогод вырабляецца каля 45 тыс. тон бульбы пры ўраджайнасці звыш 400 цэнтнераў з гектара. Хоць у гэтым годзе, па словах галоўнага агранома РВУ «Талачынскі кансервавы завод» Таццяны Капранавай, з-за ўмоў надвор'я бульба ўрадзіла горш.
– Мы з'яўляемся даччыным прадпрыемствам РВУ «Навукова-практычны цэнтр Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі па бульбаводстве і пладаагародніне» і на ўласных палях займаемся выпрабаваннем усіх гатункаў, якія запускаюць у вытворчасць, – кажа галоўны аграном. – Насенным матэрыялам заўсёды забяспечаны пад поўную патрэбу. Усяго вырошчваем у гэтым годзе 12 гатункаў.
13 бульбаўборачных камбайнаў ужо практычна завяршылі ўборку 831 га, адведзеных пад запатрабаваны агародніну. Сабраныя клубні захоўваюцца на двух сучасных бульбасховішчах па 12 тыс. тон кожнае. Але каб змясціць увесь ураджай, загружаюць і падсобныя памяшканні. Таму ў найбліжэйшых планах – будаўніцтва яшчэ аднаго сховішча. Тым больш што на прадпрыемстве запускаецца цэх хуткага замарожвання, дзе ў вялікіх аб'ёмах стануць выпускаць паўфабрыкат для бульбы фры. Таму трэцюю частку пасадак у агульным аб'ёме займае тэхнічная бульба з павышаным утрыманнем крухмалу.
Калі казаць у цэлым пра Талачынскі кансервавы завод, то тут створаны інтэграцыйны комплекс, які ўключае поўны цыкл вытворчасці, перапрацоўкі, захоўвання і рэалізацыі прадукцыі. Адно з вядучых прадпрыемстваў краіны, акрамя прамысловага садаводства і вырошчвання бульбы, спецыялізуецца на вытворчасці пладовых, фруктова-ягадных і вінаградных він, крухмалу, сокавай прадукцыі, вырошчванні збожжавых і алейных культур.
Барацьба, якая варта ўкладанняў
Майстар-клас ад чэмпіёнаў, падтрымка землякоў і патрыятычны турнір. Чым адметная грэка-рымская барацьба ў Талачыне?
Талачынскаму трэнеру па грэка-рымскай барацьбе мясцовай ДЮСШ Ігару Галузо не трэба хадзіць па школах, каб набраць рабят у сваё аддзяленне. Бацькі самі прыводзяць да яго хлапчукоў, прычым нават малодшых за дзевяць гадоў – менавіта з такога ўзросту пачынаюць вучыць барацьбе. Аднак і гэтых малышоў Ігар Фёдаравіч бярэ пад сваю апеку, у асабісты час праводзіць з імі падрыхтоўчыя заняткі, а калі прыходзіць час – пераводзіць у спартыўную школу. Сёння трэнер вядзе тры групы, рыхтуе барцоў з 30 хлапчукоў рознага ўзросту. У чым сакрэт такой папулярнасці секцыі?
Перш за ўсё, варта пачаць з трэнера. Ігар Галуза – карэнны талачынец, трэніруе больш за 30 гадоў. Праўда, у барацьбу ён прыйшоў праз біятлон, якому прысвяціў шэсць гадоў, пакуль у спартыўным лагеры каржакаватага хлапчука не заўважыў віцебскі трэнер па грэка-рымскай барацьбе і не забраў яго ў абласны цэнтр. У канцы 1980-х Ігар вярнуўся на малую радзіму ўжо трэнерам, паралельна атрымліваў вышэйшую адукацыю па фізвыхаванні. З таго часу пачаўся адлік развіцця грэка-рымскай барацьбы на Талачыншчыне, паколькі яна стала пастаяннай састаўляючай спартыўнага жыцця раёна.
Пэўную вядомасць талачынцам прынёс турнір па грэка-рымскай барацьбе памяці Героя Савецкага Саюза Пятра Галецкага. Стартаваў ён як адкрытае першынство раёна, апошнія гады набыў статус адкрытых рэспубліканскіх спаборніцтваў, якія ўвайшлі ў нацыянальны спартыўны каляндар. Сёлета ўвосень правялі адзінаццаты па ліку турнір, на які з'ехаліся наймацнейшыя юныя барцы з усёй краіны, нягледзячы на пандэмію прыбыла нават каманда з Маскоўскай вобласці. Дарэчы, расіяне – частыя ўдзельнікі талачынскага спаборніцтва, прыязджалі і з Мурманска. Традыцыйна турнір збірае каля 200 удзельнікаў. Рэкордным стаў 10-ы, юбілейны, – тады колькасць дасягнула 300. На гэтыя спаборніцтвы ў якасці гасцей прыехалі двухразовы чэмпіён свету Алім Сялімаў і прызёр Алімпійскіх гульняў у Рыа-дэ-Жанейра Джавід Гамзатаў. І гэта невыпадкова, раней вядомыя спартсмены ўжо прыязджалі да талачынскіх барцоў з майстар-класам і падарункамі.
– Калі арганізоўваў першы турнір, заклапоціўся: у гонар каго яго праводзіць? Мне патрэбен быў кідок і малады герой, бо турнір юнацкі. Знайшоў падказку ў музеі – выбар спыніў на ўраджэнцы нашага раёна, партызане-падрыўніку Пятры Галецкім. У свае крыху больш за 20 гадоў у 1942-м у тыле ворага ён кінуўся з мінай пад паравоз з гаручым. Чым не герой для хлопцаў? – успамінае Ігар Фёдаравіч. Так у спаборніцтваў, якія сёння можна лічыць спартыўнай візіткай Талачыншчыны, з'явіўся патрыятычны падтэкст.
Вынік кожнага трэнера – поспехі выхаванцаў. Чацвёра вучняў Ігара Галуза сталі майстрамі спорту, талачынскія рабяты годна выступаюць на шматлікіх спаборніцтвах у рэспубліцы і за яе межамі. Стартаваўшы з лёгкай рукі першага трэнера, затым выступаюць ад розных вучэльняў алімпійскага рэзерву, у тым ліку ў складзе зборных каманд, аднак свае перамогі прысвячаюць роднаму краю. Асаблівым выдаўся мінулы сезон: вучань Ігара Фёдаравіча Ян Зенько заваяваў бронзу на чэмпіянаце Еўропы сярод школьнікаў, ён жа і Іван Беляеў сталі чэмпіёнамі першынства Беларусі ў розных вагавых катэгорыях. Двое выхадцаў талачынскай школы выканалі нарматыў на майстра спорту.
І яшчэ адзін немалаважны фактар поспеху грэка-рымскай барацьбы ў Талачыне. Многія ведаюць, што секцыя мае адразу некалькі патранатаў з ліку мясцовых бізнесменаў. Першым спонсарам стаў Уладзімір Камлюк, затым добрую справу падтрымалі яго брат Дзмітрый і іншыя прадпрымальнікі Сяргей Іванюта і Аляксей Закрыжэўскі. Садзейнічанне аказвае і райвыканкам.
Не простае кіно, а турыстычнае
Менавіта ў Талачыне праводзіцца першы ў краіне конкурс аматараў турыстычных фільмаў «Падарожнічаем па Сінявокай», які стаў цэнтрам прыцягнення для аматараў павандраваць з камерай з усёй Беларусі і іншых краін.
Аўтар праекта, ён жа адзін з арганізатараў, а нярэдка яшчэ і ўдзельнік – мясцовы жыхар Дзмітрый Іўчанка (на фота). Акрамя таго, што ён чыгуначнік са стажам, шмат гадоў захапляецца турызмам (аб'ездзіў практычна ўсю Беларусь, не кажучы ўжо пра родны раён), а таксама фота- і відэаздымкай. Апошні час з'яўляецца рэжысёрам народнай кінастудыі «Летапіс» Талачынскага раённага цэнтра культуры і народнай творчасці.
– Пачалося ўсё з таго, што я наведаў шмат месцаў у Беларусі, стварыў у інтэрнэце «Фотаэнцыклапедыю Беларусі», але хацелася далейшага развіцця – размяшчаць яшчэ і відэа з паездак па нашай краіне, прычым не толькі свае працы, але і іншых людзей, каму таксама цікавая гэтая тэма. Вось і вырашыў аб'яднаць усё гэта з дапамогай конкурсу-фестывалю. Тым больш падобныя форумы былі ў іншых краінах, хацелася, каб нешта падобнае з'явілася і ў нас, – распавядае Дзмітрый.
Конкурс праводзіцца з 2017 года. Цяпер стартаваў ужо пяты форум. Чакаецца каля 30 удзельнікаў з усёй Беларусі, Чэхіі, Казахстана, Расіі, ЗША. Пераможцаў сёлетняга года назавуць 23 кастрычніка.
Да кожнага конкурсу Дзмітрый Іўчанка стараецца прыдумаць нешта новае. У мінулы раз мерапрыемства суправаджала выстава турыстычнага рыштунку мінулых гадоў, цяпер экспазіцыю дапоўняць яшчэ і чорна-белыя здымкі, якія захавалі савецкіх падарожнікаў. Таксама ў конкурсу з'явяцца новыя статуэткі, якія ўручаць стваральнікам лепшых відэа.
Культурнае багацце
Унікальнае на прасторах Усходняй Еўропы гарадзішча ў Друцку і манастыр, дзе начаваў Напалеон. Што захоўвае гісторыя здешних мясцін?
Як распавяла дырэктар мясцовага гісторыка-краязнаўчага музея Ірына Пікулік, 33 аб'екты матэрыяльнай спадчыны раёна ўнесены ў спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі. Нядаўна гэты пералік папоўніў сядзібна-паркавы ансамбль Цюндзевіцкіх у Галашэве канца XIX – пачатку XX стст. Дадзенае маёнтак, безумоўна, таксама варта ўключыць у свой маршрут аматарам падарожжаў па Беларусі, аднак перш за ўсё неабходна наведаць Друцкае гарадзішча, размешчанае недалёка ад райцэнтра ў аграгарадку Друцк. Гэты ўнікальны помнік археалогіі нацыянальнага і нават міжнацыянальнага значэння.
– Гэта адзінае месца ва ўсёй Беларусі і ва ўсёй Усходняй Еўропе, дзе захаваліся рысы горада ранняга Сярэднявечча – дзяцінец, акольны горад, роў, часткова курганны могільнік. Такога цэльнага комплексу не мае ніводны старажытны горад Беларусі XI – XII стагоддзяў. У мінулым годзе Друцкаму гарадзішчу прысвоена першая катэгорыя гісторыка-культурнай каштоўнасці Беларусі, вышэй толькі нулявая, – адзначыла Ірына Мікалаеўна.
Таму невыпадкова, што знаёмства з гісторыяй раёна ў музеі пачынаюць менавіта з залы, прысвечанай Друцкаму гарадзішчу. У фондах захоўваецца каля тысячы экспанатаў, знойдзеных падчас археалагічных раскопак. Самыя цікавыя, свайго роду штучныя экзэмпляры прадстаўлены на вітрынах. Тут можна ўбачыць фрагменты вагаў, керамікі, элементы ўзбраення ратнікаў, глазураваную плітку для ўкладкі падлогі ў царкве, нацельныя крыжыкі, ювелірныя вырабы. Частка старажытнасцей – родам з далёкіх краін, у Друцк трапілі дзякуючы актыўнаму гандлю, праз які пралягаў шлях «з варагаў у грэкі».
«Друцкія знаходкі», якія захоўваюцца ў музеі, дапамагаюць узнавіць карціну жыцця, побыту нашых продкаў X–XVI стагоддзяў. Многія рэчы знаходзяцца ў абласным краязнаўчым музеі, Інстытуце гісторыі НАН Беларусі і нават у Маскве. Самы першы артэфакт, знойдзены яшчэ ў савецкія гады, – фрагмент фібулы, датаваны IV– V стагоддзем нашай эры, знаходзіцца ў Віцебску. А колькі яшчэ таіць у сабе гэтая зямля?
Акрамя навуковага інтарэсу, гарадзішча каштоўнае з турыстычнага пункту гледжання. Аднак для гэтага патрэбны немалыя ўкладанні. А пакуль векавыя пагоркі стаяць у самотным маўчанні, чакаючы лепшых часоў.
Гаворачы пра гісторыю тутэйшых мясцін, нельга не згадаць Свята-Пакроўскі жаночы манастыр і аднайменны храм на яго тэрыторыі – жамчужыну архітэктурнай спадчыны Талачыншчыны. Адзін з фактаў, які выклікае непадробную цікавасць сярод міран, – тое, што ў лістападзе 1812 года ў манастыры начаваў Напалеон Банапарт на шляху адступлення сваіх войскаў. Не менш цікавая гісторыя стварэння храма.
– На гэтым месцы ў 1604 годзе Леў Сапега ўзвёў касцёл, адкрыў тут школу і бальніцу для бедных. Затым у 1769 годзе на падмурку каталіцкага храма (што адбылося з ранейшым будынкам, гісторыя замоўчвае) тагачасныя ўладальнікі Талачына князі Сангушкі пабудавалі храм у стылі віленскага барока, праз дзесяць гадоў побач з'явіўся будынак жылога корпуса базыльянскага мужчынскага манастыра. Храм спачатку быў уніяцкім, у першай палове XIX стагоддзя стаў праваслаўным, – правяла гістарычны экскурс Ірына Пікулік.
На сённяшні дзень стараннямі настаяцельніцы манастыра матухны Анфісы тут нібы ўсё перарадзілася. Старажытныя будынкі адрэстаўраваны, у тым ліку дзякуючы ўключэнню ў дзяржаўную інвестпраграму «Рэканструкцыя з рэстаўрацыяй помніка архітэктуры XVIII стагоддзя» і спонсарскай дапамозе (у спісе дабрадзеяў нават вядомы спявак Філіп Кіркораў, які ахвяраваў грошы на набыццё і замену вокнаў у храме). Вярнуўся ў веданне манашак будынак, у якім шмат гадоў размяшчалася раённае аддзяленне Дэпартамента аховы, цяпер там размясцілася пякарня, куды прыходзяць па манастырскую выпечку мясцовыя жыхары.
За дастаткова кароткі прамежак часу з'явіліся новыя будынкі – капліца Архістратыга Міхаіла з крыніцай, капліца Мікалая Цудатворца з купеллю, царкоўная крама, спартыўна-гульнявая пляцоўка, шматфункцыянальны будынак, дзе размясціўся Храм Усіх Святых і іншыя памяшканні. Будаўніцтва на тэрыторыі манастыра вядзецца да гэтага часу.
Арнамент з глыбіні стагоддзяў
Дом рамёстваў аднаўляе касцюмы, якія насілі мясцовыя жыхаркі стагоддзе таму.
У Талачынскім раённым Доме рамёстваў адноўлена тры жаночыя касцюмы перыяду XIX – пачатку XX стагоддзя. Гэта вынік намаганняў мясцовай майстрыхі, кіраўніцы гуртка па вышыўцы Марыі Грыгор'евай (на фота злева). Калі рабіць роўны сцяжок дзяўчына даўно руку набіла (шмат гадоў захапляецца вышываннем), то знайсці якія-небудзь звесткі, а тым больш захаваныя вырабы – задача не з лёгкіх. Калі аднаўляла першы касцюм, праштудавала не адну кнігу і правяла не адну гадзіну ў мясцовым краязнаўчым музеі, вывучаючы і замалёўваючы талачынскія арнаменты. Давесці задуманае да канца рукадзельніцы дапамагалі творчы азарт і жаданне захаваць культурна-бытавую спадчыну нашых продкаў.
Апошняя яе праца – касцюм, які насілі на пачатку мінулага стагоддзя жыхаркі вёскі Мікуліна Талачынскага раёна. Кашуля, спадніца, фартух і хустка – класіка для беларусак тых часоў. А вось рэгіянальнае адрозненне – у арнаменце і яго каляровай гаме. Для тутэйшых мясцін характэрныя стрыманасць і сціпласць: вышыўка ўпрыгожвае толькі рукавы і ніз фартуха, выкарыстоўваюцца пераважна чырвоны і чорны колеры.
Калі работніцы Дома рамёстваў апранаюцца ў гэтыя старадаўнія касцюмы, у якасці завяршальнага штрыха выкарыстоўваюць паясы, якія вырабляе метадыст Надзея Калбенкава (на фота справа). Тчэ іх на бердышку – незацятае прыстасаванне ў выглядзе грэбня, вядомае яшчэ са старажытных часоў. На ім майстрыха спрытна перабірае рознакаляровыя ніткі, уплятаючы іх у адзіны ўзор. Ад складанасці малюнка залежыць, колькі часу спатрэбіцца на адно выраб, – бывае і пары дзён хопіць, а часам даводзіцца паваждацца з тыдзень.
Для тутэйшых мясцін хутчэй характэрныя прадаўжона-паласатыя перапляценні, аднак адшукаць захаваны рарытэт менавіта талачынскага «паходжання» майстрыцы так і не ўдалося. За кіраўніцтва Надзея Паўлаўна бярэ кнігу пра беларускія нацыянальныя паясы.
У планах майстрыц Дома рамёстваў – стварыць выставачны ўзор талачынскага жаночага касцюма, а таксама аднавіць кашулю пад сарафан, якую мясцовая жыхарка некалі прынесла з бабуліных куфраў. Па пашыве і арнаменту яго можна аднесці да перыяду канца XIX – пачатку XX стагоддзя. А таксама зрабіць намитку, якія, па аповядах старажылаў, талачынскія жанчыны таксама насілі ў якасці альтэрнатывы хустцы.
Маючы дастаткова бедны матэрыял для вывучэння і працы, рукадзельніцам усё ж удаецца ствараць рэчы, якія зачароўваюць сваёй простай прыгажосцю.
"Віцебскія весці"