Яблыкі Івана Сікоры і маляванкі Язэпа Драздовіча: чым яшчэ знакаміты Шаркаўшчынскі раён?
Урачыстасці на вёсцы
Турыстычным брэндам раёна з'яўляецца зялёнае яблык беларускага сорта «Памяць Сікоры». Сакавіты фрукт доўга захоўвае свае смакавыя якасці і прывабны знешні выгляд, а на дрэве можа заставацца да позняй восені, нягледзячы на першыя замаразкі. Прычына таму — канадска-ўкраінскія карані, а таксама спрыяльная для паспявання алашкаўская зямля.
Свята на радзіме садавода-селекцыянера Івана Сікоры штогод збірае велізарную колькасць гасцей. Першапачаткова маляўнічае мерапрыемства мела мясцовы характар, а потым выйшла за межы не толькі вёскі, але і раёна. Сёлета ўдзел у абласным свяце аматарскіх аб'яднанняў «Яблычны фэст» прынялі творчыя калектывы 17 раёнаў Віцебшчыны.
На лагатыпе фестывалю, які лёгка пазнаць, яблык прадстаўлены ў разрэзе. Семечка, складзеныя ў выглядзе сэрца, азначаюць любоў і клопат жыхароў раёна пра свой край, а слоган «Сардэчна запрашае Шаркаўшчына» падкрэслівае іх шчырасць і гасціннасць.
Асноўныя ўрачыстасці ў рамках фестывалю праходзяць у цені старога гібрыднага саду, пасаджанага Іванам Паўлавічам. У напамін пра гэта тут жа ўсталяваны і помнік зялёнаму яблыку, названаму турыстычным брэндам краю. Яго выява таксама можна ўбачыць на вуліцах горпасёлка і асобных населеных пунктах. Прадаецца сувенірная прадукцыя ў выглядзе ўсімі любімага фрукта. Ці мог садоўнік-селекцыянер Іван Сікора выказаць здагадку, што яго працы, старанні, з шчырасцю праводжаныя даследчыя работы будуць настолькі важныя для нашчадкаў?
Але «Яблычны фэст» – не адзінае знакавае мерапрыемства Шаркаўшчынскага раёна. У чэрвені праходзяць «Прыдзісненскія крыніцы», у жніўні – «Бульбяны фэст», які таксама прэтэндуе ў хуткім часе стаць абласным. У снежні ж па традыцыі юныя музыкі са шматлікіх раёнаў вобласці спяшаюцца прыняць удзел у рэгіянальным фестывалі ансамблевай музыкі «Вясёлка гучанняў».
Фестываль дзіцячай творчасці зарадзіўся ў рамках пагаднення аб трансгранічным супрацоўніцтве рэгіёнаў Беларусі, Латвіі і Літвы, якія ўваходзяць у Еўрарэгіён «Азёрны край». Задача конкурсу юных талентаў заключаецца ў адраджэнні, захаванні і развіцці нацыянальных культур, павышэнні ўзроўню выканальніцкага майстэрства, папулярызацыі народнай, класічнай і сучаснай музыкі.
Яркая палітра інструментальных нумароў аб'ядноўвае рабят падобна маляўнічай вясёлцы ў адзіным гучанні творчага палёту. Штогадовыя музычныя сустрэчы – гэта не толькі спаборніцтва, але і зносіны, новыя знаёмствы, пазітыўныя эмоцыі. Галоўным ідэйным натхняльнікам музычнага урачыстасці выступае Шаркаўшчынская дзіцячая школа мастацтваў.
«Груцаўскія» пачастункі
Па словах умелых гаспадынь з аграгарадка Радзюкі, старадаўнія рэцэпты — найбагацейшая нематэрыяльная спадчына, захаваць якую няцяжка, роўна як і страціць.
Пры мясцовым Доме культуры шмат гадоў існуе народны клуб беларускай нацыянальнай кухні «Груца», названы ў гонар унікальнай стравы, прыгатаваць якую ўмее кожная мясцовая гаспадыня. Груца – духмяная пярловая каша з гарохам і пассераванай цыбуляй. Пры жаданні можна яшчэ дадаць кавалачкі падсмаленага сала. Гэта страва, нароўні з аўсяным кісялём, рулямі, грыбной юшкай, у радзюкоўцаў заўсёды была ў вялікай пашане, асабліва ў дні Каляднага і Вялікага пастоў.
Для гасцей маляўнічых раённых урачыстасцей удзельніцы клуба, які атрымаў у 2003 годзе званне народнага самадзейнага калектыву, традыцыйна гатуюць як мінімум два гаршкі груцы. Ахвотных пакаштаваць пачастункаў заўсёды шмат.
У «Груце» налічваецца звыш 10 чалавек. Гэта прадстаўнікі розных прафесій, у тым ліку былыя работніцы гандлю, паштовай сувязі, сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. Старадаўніх рэцэптаў за ўсе гэтыя гады сабралі шмат. Каб захаваць для будучых пакаленняў, аформілі шэраг буклетаў, брашур, якія раскрываюць сакрэты прыгатавання бульбянікаў, печаных яблыкаў з духмянай начынкай, піражкоў з яблыкамі, хлебнага квасу і іншых страў.
Для непаўторнага густу дранікаў радзюкоўцы раяць у бульбяную масу пакласці цыбулю, падсмажаную з кавалачкамі сала. Можна яшчэ зрабіць з бульбяной дранкі піцу па-беларуску з даданнем дробна нарэзанай цыбулі, таматнага соусу, кольцаў хатняй каўбасы, таматаў і цёртага сыру.
Незвычайна смачныя старадаўнія стравы можна прыгатаваць не толькі на пліце, у печы, але і на драўлянай калодзе. Няхітрая прылада, знешне падобная на прымус, вяскоўцы жартам называюць мясцовым ноу-хау. Пару лёгкіх надрэзаў – і калода, падпаленая знутры, гатовая да працы. На ёй гарачым летам і марозным зімой можна пячы фірмовыя радзюкоўскія бліны з даданнем мінеральнай вады, смажыць яечню, дранікі, каўбасу і сала.
На выставе духмяных страў «Яблычны фуд-корт», якая праходзіла ў межах нядаўняга абласнога свята аматараў аб'яднанняў, радзюкоўцы атрымалі дыплом I ступені.
На памяць пра вандроўнага мастака
Зямляк Язэп Драздовіч не раз праслаўляў прыгажосць Шаркаўшчынскага краю ў сваіх маляваных карцінах. У Германовіцкім мастацка-этнаграфічным музеі імя Я. Драздовіча прадстаўлены найцікавейшыя экспанаты, якія распавядаюць пра жыццё, творчасць выдатнага жывапісца, этнографа і фалькларыста. Ёсць яго аўтарскія карціны і размаляваныя дываны, ксеракопіі графічных работ, тры кіі, скульптурная кампазіцыя Ігара Голубева «Вечны вандроўнік», якая адлюстроўвае багаты свет вобразаў Язэпа Нарцызавіча.
Творчасць зямляка, якога таксама называюць беларускім Леанарда да Вінчы, працягваюць яго паслядоўнікі. Сцены раённага Цэнтра рамёстваў упрыгожваюць работы Ганны Курыловіч, якая ў свой час пераймала навыкі роспісу ў Язэпа Драздовіча. У далейшым яна навучыла гэтаму Людмілу Маяк, а тая – Вольгу Беласлудцеву. Дарэчы, Людміла і Вольга з’яўляюцца членамі народнага клуба народных майстроў і самадзейных мастакоў «Талока».
– Маляваныя карціны – свайго роду брэнд краю, – кажа кіраўнік клуба «Талока» Святлана Заіка (на фота). – Педагогі мастацкай школы навучаюць сваіх вучняў гэтаму ўменню, нямала школьнікаў наведваюць і гурток, створаны пры Цэнтры рамёстваў. Маляваная карціна – выдатны сувенір, які распавядае пра беражліва захоўваемыя традыцыі рэгіёна. Практыка паказвае, што з кожным годам паслядоўнікаў творчасці Язэпа становіцца ўсё больш. І гэта не можа не радаваць тых, хто ганарыцца бясцэннай культурнай спадчынай малой радзімы.
Уся праўда пра «мудрацоў»
На тэрыторыі раёна, пасечанага водамі ракі Дзісны, налічваецца некалькі дзясяткаў помнікаў культуры і архітэктуры, у тым ліку старажытнага дойлідства, палацава-паркавага мастацтва. Асаблівую ўвагу прыцягваюць старынныя храмы, напрыклад Свята-Успенская стараабрадніцкая стараверская паморская царква ў аграгарадку Германовічы. Цудоўнасць драўлянай святыні – не ў пышным убранні, а ў прастаце і стрыманасці архітэктурных рашэнняў. Царква мае гісторыка-культурную каштоўнасць, з’яўляецца помнікам народнага дойлідства.
Дарэчы, стараверы Шаркаўшчынскага краю, хоць іх і не так шмат, беражліва захоўваюць сваю веру, ад пакалення да пакалення перадаюць старадаўнія традыцыі, сакрэт прыгатавання хатніх страў. Яркім таму пацвярджэннем з'яўляецца аматарскае аб'яднанне стараверскай кухні, гульняў і абрадаў «Стараверскія стряпухі», якое шмат гадоў існуе пры Більдзюжскім СДК.
– У нас кажуць, што нават у дрэннай гаспадыні на Спас стол гатоў. Гэта значыць, што нават калі яна дрэнна гатуе, то выгадаваныя на прысядзібным участку агародніна і садавіна дапамогуць ёй накрыць асляпляльны стол, – падкрэслівае кіраўніца калектыву Людміла Ананіч. – Мы шмат гатуем, прытрымліваемся каляндарных дат. Напрыклад, на Каляды Хрыстовы да стала абавязкова падаем халадзец з фасоллю. У час Успенскага посту робім постнікі, чымсьці падобныя на галубцы. Любім гатаваць найсмачнейшыя «мудрацы».
Гэта страва падобная на дранікі з начынкай, у якасці якой выкарыстоўваюць кіслую капусту, грыбы, мяса, яйкі. Мудрэц той, хто здагадаецца, што ўнутры.
«Стараверскія стряпухі» – пастаянныя ўдзельніцы многіх урачыстасцей, фестываляў, у тым ліку праводзімых за межамі вобласці. Ніякіх паўфабрыкатаў, кансервантаў – у гэтым таямніца непаўторнага смаку прыгатаваных страў. У спісе сабраных унікальных рэцэптаў – звыш сотні найменняў. Ёсць там і «Замешанікі», знешне падобныя на бульбяныя клёцкі. Толькі мяса выкарыстоўваецца не ў якасці начынкі, а перамешваецца з дранкай.
– Яшчэ мы пячом бабовыя катлеты па асаблівым рэцэпце, – не сунімаецца Людміла Анатолеўна. – А вось самая распаўсюджаная страва нашых старавераў – сканцы, або звычайныя аладкі. Іх «крапаюць», як і многія іншыя стараверскія стравы. У кожнай гаспадыні ёсць свае сакрэты. Нядаўна адна наша бабуля правяла майстар-клас па прыгатаванні найсмачнейшых гульбішнікаў з капустай начынкай.
Апавяданне пра лёгкія Еўропы
Шаркаўшчынскі раён мяжуе з пяццю раёнамі. На гербе горпасёлка, зацверджаным 15 гадоў таму, чырванеюць ягадкі брусніцы, нагадваючы аб прыгажосці гідралагічнага заказніка «Ельня», які называюць лёгкімі Еўропы. Даведацца аб славутым балоце падрабязней можна, наведаўшы Германовіцкую дзіцячы сад — сярэднюю школу, дзе створаны спецыялізаваны экалагічны клас «Прырода роднага краю».
Заняткі ў абноўленым класе праводзяцца для дзяцей і дарослых. Асаблівую ўвагу аўтары рэалізаванага экалагічнага праекта надалі вывучэнню водных рэсурсаў, беражліваму выкарыстанню вады, яе маніторынгу і ачышчэнню. Сучаснае абсталяванне, інтэрактыўныя экспанаты і стэнды дапамагаюць праводзіць больш дакладныя даследаванні. У якасці рэкрэацыйнай зоны з мноствам інфармацыйных стэндаў, якія распавядаюць аб першароднай прыгажосці аднаго з самых вялікіх у Еўропе верхавых балот, выкарыстаны і школьны калідор.
Установе адукацыі прысвоена званне «Зялёная школа». Пад кіраўніцтвам настаўніцы біялогіі Марыны Фёдаравай, раней названай лепшым грамадскім эколагам краіны, навучэнцы актыўна займаюцца вывучэннем прыроднай разнастайнасці роднага краю, супрацоўнічаюць з рознымі прыродаахоўнымі арганізацыямі, у тым ліку ГА «Ахова птушак Бацькаўшчыны», раённай інспекцыяй прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя. Некалькі вучняў, роўна як і Марына Аляксандраўна, з’яўляюцца валанцёрамі-ахоўнікамі міжнароднай праграмы «Тэрыторыя, важная для птушак» (ТВП).
Гадамі раней на ўскраіне балота, а некаторыя яго таксама называюць беларускім космасам, была распрацавана экалагічная сцежка «Прырода роднага краю» працягласцю 2 км. Сотні людзей, якія жадаюць акунуцца ў свет першароднай прыроды, любяць шпацыраваць па гэтых мясцінах.
З верай і малітвай
У цэнтры Шаркаўшчыны ўстаноўлены бюст першага новапакутніцкага святара ХХ стагоддзя, кананізаванага ў Полацкай епархіі, іерэя Канстанціна Жданава, а паблізу стромкага берага ракі Дзісна ў прамянях сонца блішчаць пазалочаныя купалы Свята-Успенскага храма, пабудаванага дзякуючы намаганням нябожчыка святара. Шмат што ў храме цяпер нагадвае аб святамучаніку. Напрыклад, квадраты пліткі на падлозе, якія ён старанна ўкладваў сам.
Значная частка сродкаў, неабходных для будаўніцтва храма, была выдзелена указам імператара Мікалая ІІ з дзяржаўнай казны. На грошы маскоўскіх купцоў, заможных людзей былі набыты абразы, вялікі званок, зроблены іканастас з пазалочанай аздабленнем, які і па сённяшні дзень з'яўляецца упрыгожаннем храма. У храме ёсць абраз прападобнага Серафіма Вырыцкага, які, як запэўніваюць шаркаўчане, ахвяраваў на будаўніцтва храма вялікую суму. Бо да прыняцця манаскага пасвячэння быў багаты.
Побач знаходзіцца абраз свяшчэннамучаніка Канстанціна і каўчэг з часціцай яго мошчаў. Дарэчы, эскіз мошчавіка выканаў Віктар Крук, які, дарэчы, з'яўляецца членам Беларускага саюза мастакоў, выкладае ў мясцовай дзіцячай школе мастацтваў. Выгатаваў каваны каўчэг таленавіты майстар з Віцебска, таксама член саюза Леанід Хоміч-Мірзоян.
Пастырскае служэнне айца Канстанціна Жданава, прэсвітара Шаркаўшчынскага, праходзіла ў гады Першай сусветнай вайны, усталявання савецкай улады. Памерлі яго бацькі, а праз два гады пасля нараджэння сына Рыгора – жонка. У той момант свяшчэнніку было ўсяго 29 гадоў.
Нягледзячы на ўсе выпрабаванні, ён працягваў служыць, заклікаў вернікаў ва ўсім спадзявацца на волю Божую, адкрываў прытулкі для дзяцей-сірот, дапамагаў тым, хто апынуўся ў бядзе, выкладаў у народных вучылішчах. Узначальваў эвакуяваную ў Стара-Шаркаўшчыну Бяразвечскую жаночую другакласную школу.
У красавіку 1919 года настаяцель шаркаўшчынскай Свята-Успенскай царквы іерэй Канстанцін пакутніцку загінуў. Вернікі называюць яго сапраўдным воінам Веры, воінам Святла.
Доўгія гады мошчы іерарха знаходзіліся ў дзісненскім храме Уваскрасення Хрыстовага, адкуль у мінулым годзе былі перавезены ў полацкі Богаяўленскі кафедральны сабор.
11 сакавіка 2020 года рашэннем Свяшчэннага сінода Рускай праваслаўнай царквы імя свяшчэннамучаніка Канстанціна было ўключана ў Сабор новамучанікаў і спавядальнікаў Царквы Рускай.
"Віцебскія весці".