Як змянілася Заходняя Дзвіна за 100 гадоў? Віцебскія гісторыкі здзейснілі водны паход па рацэ
Крупнейшы кразнаўца Віцебска Аляксей Сапуноў у 1893 годзе ў Віцебску выдаў кнігу «Рака Заходняя Дзвіна» з падрабязным апісаннем галоўнай воднай артэрыі Віцебшчыны. Якое жыццё пражыла старажытная рака? Кніга кразнаўцы дае ўнікальную магчымасць для параўнання «мінулага» ракі і яе стану цяпер, у пачатку XXI стагоддзя.
Гэтая ідэя лягла ў аснову даследчага праекта загадчыка кафедры гісторыі Беларусі БДПУ імя П.М.Машэрава Анатоля Дулава і галоўнага спецыяліста аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі гарвыканкама Дзяніса Юрчака. Віцебскія гісторыкі яшчэ летам адправіліся ў водны паход па Дзвіне.
— Мы вырашылі максімальна выкарыстаць момант, паколькі будаўніцтва каскада гідраэлектрастанцый, і ў прыватнасці Віцебскай ГЭС, на Заходняй Дзвіне зменіць рачны пейзаж, пасля таго як рака паднімецца, у зоне затаплення некаторыя аб'екты сыдуць у нябыт,— расказаў Дзяніс Юрчак. — Мы назіралі, у якім стане знаходзяцца рачныя аб'екты, апісаныя ў XIX стагоддзі. Фотафіксацыя дзвінскіх пейзажаў дазволіць захаваць аблічча ракі да будучых на ёй перамен, стварыць своеасаблівы электронны музей яе віцебскага ўчастка.
Ва ўсякім выпадку першая частка праекта выканана. Мы папрасілі Дзяніса Юрчака падзяліцца некаторымі назіраннямі за той ускользлівай рэальнасцю, якую яны «пераследавалі» па рацэ ад дзяржаўнай мяжы з Расіяй да Рубы.
— Сплаў мы пачалі ад мяжы па левым беразе, ад месца ўпадзення ручая Рубежнік. Часам на сучасных картах ён пазначаны як рака Сенькаўка, па назве вёскі на расійскім баку. Але ў Сапунова і на картах XIX стагоддзя гэта ўсё ж ручай Рубежнік. Сама назва сведчыць, што менавіта тут была мяжа Віцебскай зямлі, якая доўгі час кантралявала валакі на Дзвіне. Гэта было эканамічна выгадна для Віцебска, — расказаў Дзяніс Валер’евіч. — У той год вада была як ніколі нізкая, і на Дзвіне можна было ўбачыць усе нюансы, якія пры высокай вадзе неадметныя. І Дзвіна ўмее здзіўляць.
Ёсць найцікавейшыя мясціны. Напрыклад, паміж Астроўскімі і Курына Дзвіна шырокая і дробная. На сярэдзіне ракі на гумавай лодцы, для праходжання якой дастаткова, здавалася б, глыбіні ў дзесяць сантыметраў, можна сесці на мель. Тут — мелі Хатольскія. У выніку нам давялося ісці пасярэдзіне ракі пешшу і цягнуць лодку…
У Сапунова ў кнізе згаданы шматлікія рачныя загарадзі і парогі. Сярод іх, напрыклад, каменная загарадзь Сопель ля вёскі Перна вышэй Суража, названая ў гонар кормчага, які разбіў тут сваю барку. На жаль, гэты аб'ект не асабліва ўразіў, мы ўбачылі толькі невялікі востраў і асобна раскіданыя валуны.
Сапуноў згадвае таксама на ўчастку ракі перад Суражам велізарны камень Жыдоўская ермолка, а ніжэй пасёлка — буйны камень Крупадзёр. Ні той, ні іншы ўжо не выявілі. Хутчэй за ўсё, яны, як і шматлікія каменныя перашкоды, былі знішчаны ў выніку чысткі Дзвіны рачнікамі. Уздоўж ракі мы назіралі шмат прасвідраваных камянёў, што наводзіла на думку: іх спрабавалі ўзарваць або раскалоць. Пазней давялося пачуць версію пра тое, чаму гэта рабілі і рабілі мэтанакіравана. У ліхія 1990-я асабліва прадпрымальныя людзі прыглядаліся да рачных валуноў як да таннага матэрыялу для вырабу помнікаў. Дарэчы, у тыя ж гады ў вусці Лужаснянкі знікла некалькі велізарных, у рост чалавека, валуноў...
На Дзвіне некаторыя перашкоды і каменныя астравы дажылі да нашых дзён. Сапраўдны сад камянёў — востраў Мядзведок, ён знаходзіцца крыху вышэй Суража, паміж упадзінамі рэк Каспля і Усвяча ў Дзвіну. Яго апісваў Сапуноў. І зараз гэта найпрыгажэйшае месца! Раку лёгка перайсці. Тут выдатны пляж... Вядома, адзін з найбуйнейшых на рацэ астравоў — у раёне вёскі Астроўскія, ён — сапраўдная славутасць. Прыгажосць тут незвычайная… Няма сумневу, гэты гігант застанецца нават у выпадку падняцця вады ў выніку будаўніцтва гідраэлектрастанцыі. Затое востраў Курына, крыху вышэй аднайменнай вёскі, згаданы яшчэ ў дакументах 1627 года як месца «бабровых гонаў» (асабліва каштоўнае месца для промыслу), зараз не ўражвае сваім выглядам. Тлумачыцца гэта актыўнай здабычай пяску з дна ракі ў раёне вёскі. Перад Курына мы сутыкнуліся з моцным сустрэчным ветрам. З-за вялікіх хваль, якіх на Дзвіне я ніколі не бачыў, лодку стала адносіць уверх па цячэнні. Вясло не дапамагала і давялося нават перапыніць сплаў.
На Заходняй Дзвіне своеасаблівыя месцы — парогі, у межах Віцебска самыя вядомыя — Рубоўскія. Сапуноў у кнізе называе кожны з іх асобна. Плыць у гэтай частцы, па грымячай вадзе, вельмі цікава. Уражанні незабыўныя. Нават шкада, што Рубоўскія парогі трапяць у зону затаплення Віцебскай ГЭС…
Што ж, разлічваем на тое, што наступным летам пройдзем па рацэ ад Рубы да Полацка і завершым пачаты праект «Дзвіна Сапунова» (у зоне ўзвядзення дзвюх электрастанцый).
Першыя вынікі ўжо прадстаўлены ў Інтэрнэце і даступныя кожнаму дапытліваму чалавеку.
Падрыхтавала Наталля КРУПІЦА, "Віцьбічы"