КАМЕНТАРЫЙ: Версія аб генацыдзе палякаў у 1939 годзе ў Глыбокім канчаткова абвергнута пракуратурай

АСТАПКІ ЧАЛАВЕЧНАСЦІ Усё пачалося ў ліпені 2009 года, калі студэнты — удзельнікі летняга лагера АМБПЦ (Аб’яднанне моладзі Беларускай праваслаўнай царквы) разам з мінскім святаром выявілі ў саборы Раства Прасвятой Багародзіцы горада Глыбокае чалавечыя астанкі. Тое, што ў сутарэннях храмаў ёсць пахаванні, ні для каго не сакрэт. Але ў гэтым выпадку астанкі знаходзіліся не ў склепах, а пад лесвічным пралётам, які вядзе ў падземныя памяшканні. Хтосьці зваліў целы мужчын, жанчын і дзяцей у адну кучу. Была там знойдзена і пачка з-пад польскіх папірос "Муза"... Гэты выраб варшаўскай тытунёвай фабрыкі "Прагрэс" ледзь не стаў прычынай міжнароднага скандалу. Вестка аб знойдзеным пахаванні хутка абляцела невялікі горад. Як звычайна, нехта нешта недачуў або прыдумаў. У выніку людзі сталі казаць, што ў саборы, маўляў, знойдзена сведчанне сталінскага генацыду — целы нявінных, расстраляных у 1939 годзе палякаў. Версію падхапілі некаторыя мясцовыя жыхары. Чамусьці менавіта іх аповяды сталі асновай для публікацый у шэрагу СМІ. У прыватнасці, у вядомай польскай газеце "Газета Выбарча" выйшаў артыкул з гучным загалоўкам "Забойства палякаў. Невядомыя пахаванні НКУС" (Mord na Polakach. Nieznane groby NKWD). Тэкст пачынаецца з фразы: "Астанкі забітых палякаў знойдзены падчас работ па добраўпарадкаванні ў сутарэнні праваслаўнага сабора..." Аўтарытэтнае ў суседняя краіне выданне падало чыйсьці версію як факт. Пры гэтым у матэрыяле згаданы нейкія "незалежныя беларускія гісторыкі", якія ўпэўнены, што ў храме знойдзены менавіта ахвяры НКУС. Як гэта часта бывае ў медыяпрасторы, "смачная" навіна абляцела інтэрнэт. І вось ужо іншыя журналісты сталі браць каментарыі ў "незалежных гісторыкаў", якія не мелі дачынення да знаходкі. Вядома, пэўным колам было выгадна разыграць "казырную карту" польскіх ахвяр напярэдадні 70-годдзя ўз’яднання Беларусі і зрабіць сабе чарговую рэкламу на скандале. І пайшло-паехала. З’явіліся паведамленні, што разам з астанкімі знойдзены прадметы, "датыраваныя 1939 годам", гільзы ад патронаў, якія выкарыстоўвала НКУС. Прыводзіліся і іншыя нібыта неабвержныя доказы. Праўда, ніякіх спасылак на экспертаў ці людзей, якія знайшлі прадметы, не было. Многія нават не згадвалі, што астанкі знайшлі ўдзельнікі праваслаўнага лагера. На першы план вылезлі ўсе тыя ж "незалежныя". Пазней кіраўніку лагера, праваслаўнаму святару Аляксандру Ледаховічу, усё ж патэлефанавалі карэспандэнты некаторых газет. Ён заявіў ім, што няма канкрэтных дадзеных, якія б указвалі на версію пра 1939 год. Клірык мінскага Петра-Паўлаўскага сабора родам з Глыбокага і з дзяцінства захапляецца гісторыяй роднага горада. Яму і многім іншым глыбчанам вядома, што праваслаўны сабор райцэнтра перажыў Першую і Другую сусветныя войны, а таксама не менш жорсткае савецка-польскае супрацьстаянне 1920-х гадоў. Хто толькі не выкарыстоўваў сутарэнні сабора. Тут захоўвалі боепрыпасы, арганізоўвалі архіў, а ўжо ў пасляваенны час арганізавалі склад кансервавага завода... Таму ў падзямеллі можна было знайсці што заўгодна. У тым ліку і гільзы. Вось толькі іх не было ў самім пахаванні пад лесвіцай. Але прыхільнікаў версіі пра 1939 год не задаволілі тлумачэнні святара і спасылкі на прадстаўніка Беларускага геаграфічнага таварыства Максіма Котава, які працаваў на месцы пахавання з металадашукальнікам і ніякіх патронаў не знайшоў. Не задаволілі іх і вынікі першай экспертызы, якая ўстанавіла, што ўзрост астанкаў вагаецца ад 80 да 100 гадоў. Іншымі словамі, у брацкай магіле ляжалі людзі, якія памерлі ў розны час, але гэта не прынялі да ўвагі тыя, хто змагаецца з прывідамі мінулага. Між тым у пракуратуры Віцебскай вобласці карэспандэнту БЕЛТА паведамілі: костныя астанкі належалі шкілетам не менш чым 54 людзей, з іх не менш за 12 — дзяцей ва ўзросце да 16 гадоў. Удалося ўстанавіць, што 20 шкілетаў — мужчынскія, а 11 — жаночыя. Пашкоджанняў, падобных на стрэлавыя альбо якія ўзніклі ад уздзеяння вострых ці тупых прылад, спецыялісты не знайшлі. Выяўлены толькі свежыя пашкоджанні ў выглядзе насечак і сколаў — вынік здабыцця костак з грунту. Ёсць на костках і натуральныя пашкоджанні, выкліканыя часам. Ніякіх дадзеных пра гвалтоўную смерць няма. Акрамя таго, зусім нядаўна эксперты дзяржаўнага экспертна-крыміналістычнага цэнтра МУС скончылі вывучэнне рэшткаў адзення, якія былі ў пахаванні, і іншых прадметаў, знойдзеных у саборы. Элементы адзення выкананы з шоўку. Усе рэчы пашыты ўручную з ужываннем шаўковых нітак. Гэта сведчыць аб высокай вартасці адзення. Хутчэй за ўсё, большая частка адзення мела рэлігійнае прызначэнне. У прыватнасці, адна з шапачак вельмі падобная на царкоўную скуф’ю. У любым выпадку прадстаўнікі польскай улады ці інтэлігенцыі ніяк не маглі насіць такое адзенне. Некаторыя СМІ спасылаліся на кулі (нібыта ад наганаў чэкістаў). Тое, што боепрыпасы знойдзены ў іншых месцах сутарэння, іх не супакойвала. Але і тут дадзеныя экспертызы гавораць супраць польскага следу. Вывучыўшы асобныя патроны і іх складныя часткі, спецыялісты ўстанавілі, што яны адносяцца да самых розных перыядаў. Адзін вінтовачны патрон калібра 7,62х54R выраблены ў 1917 годзе фірмай Kynoch Limited (Англія), дзевяць 8-мм патронаў Lebel (8x50 R Lebel) выраблены ў 1918-м у Францыі, дзве гільзы вінтовачных патронаў калібра 7,92х57 Mauser зроблены ў Германіі ў 1917 і 1938 гадах адпаведна і гэтак далей. Паводле дадзеных пракуратуры, афіцыйна на ўзбраенні Чырвонай Арміі ці падраздзяленняў НКУС, а таксама міліцыі ў гады меркаванага расстрэлу яны не знаходзіліся. Здавалася б, тэма вычарпана, але ў сутарэнні выяўлены яшчэ і дзве гузікі ад савецкай ваеннай формы. Паводле дадзеных экспертызы, яны выкарыстоўваліся для зашпілення кішэняў і фіксацыі пагонаў на форменным адзенні вайскоўцаў Чырвонай Арміі. Гузікі такога ўзору былі ўведзены толькі ў 1943 годзе. І зноў жа знойдзены яны не пад лесвіцай. Ну а як жа пачка папірос "Муза", якая ў шэрагу публікацый датавана 1939 годам? Як паведаміў карэспандэнту БЕЛТА святар Аляксандр Ледаховіч, удзельнікі лагера вылучалі свае версіі і доўга думалі над знаходкай. Сам святар нават звярнуўся па дапамогу да польскіх гісторыкаў з просьбай знайсці больш інфармацыі пра тытунёвую фабрыку "Прагрэс". Полякі даслалі яму артыкул з "Газеты Выбарча". У ім расказвалася пра тое, як у 1920-х гадах урад Пілсудскага нацыяналізаваў гэтае прадпрыемства. У 1930-х гадах там было арганізавана нешта накшталт прытулку для бамжоў. Зразумела, што ніякіх папірос ці цыгарэт там у 1939 годзе не рабілі. Адметна, што ў процілеглым канцы сутарэння праваслаўныя валанцёры знайшлі іншыя цікавыя прадметы — бутэлькі з-пад спіртных напояў. На іх захаваліся этыкеткі, якія сведчаць, што гэты алкаголь выраблены ў Вільні і Варшаве ў 1930-х гадах. Як раз у той час, калі Глыбокае было пад палякамі. Ніхто не стаў варушыць мінулае і задавацца пытаннем: "Чаму пры польскай уладзе ў храме апынуліся бутэлькі са спіртным?" Папіросная пачка, відавочна, была часткай таго ж смецця, што і бутэлькі. Аднак удзельнікаў лагера ў той момант хвалявала іншае: чаму няма фаланг пальцаў і стоп ног, а таксама практычна адсутнічаюць нацельныя крыжы і медальёны. Так адкуль жа ўзялося гэтае пахаванне? Удзельнікі лагера і пракуратура незалежна адзін ад аднаго прыйшлі да адной высновы. Будынак быў спачатку часткай каталіцкага кляштара, а потым праваслаўным саборам. Увесь гэты час у яго падземнай частцы хавалі як святароў, так і міран. Пасля, калі сабор перажыў усе згаданыя вышэй войны, пры расчыстцы падвальных памяшканняў работнікі кансервавага завода знаходзілі костныя астанкі. Яны-то і склалі іх пад лесвічным маршам, а потым замуравалі. Гэта не проста гіпотэза. Версію работнікі пракуратуры пацвердзілі, узяўшы тлумачэнні не ў старонніх людзей, а ў былых работнікаў завода. І цяпер праваахоўнікі прыйшлі да канчатковай высновы — няма ніводнага доказу, які б прама ці ўскосна пацвярджаў версію пра масавыя расстрэлы палякаў у Глы