Маштабныя раскопкі ідуць ля сцен Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку
Спаса-Праабражэнскую царкву Спаса-Еўфрасіннеўскага манастыра ў Полацку па праве лічаць жамчужынай не толькі ўсходнеславянскай, але і сусветнай архітэктуры. Так яе называюць не толькі з-за паважнага ўзросту (царква пабудавана ў XII стагоддзі), але і з-за унікальных фрэсак і археалагічных адкрыццяў. Каля сцен храма працягваюцца раскопкі, сёлета яны павінны стаць самымі маштабнымі за ўсю гісторыю даследаванняў - каля 80 кв.м зямлі XII стагоддзя падымуць і вывучаць спецыялісты.
Карэспандэнты БЕЛТА адправіліся ў паломніцтва, каб даведацца аб планах археолагаў на гэты сезон і ўбачыць, як выглядалі сцены царквы ў XII стагоддзі. Чарговы сезон археалагічных раскопак нядаўна стартаваў каля сцен Спаса-Праабражэнскай царквы на тэрыторыі жаночага манастыра ў Полацку. Цяпер студэнты і навукоўцы працуюць з усходняга і паўночна-заходняга бакоў храма. Паралельна з археолагамі працуюць і рэстаўратары. Кіраўнік археалагічных раскопак, старэйшы выкладчык кафедры гісторыі і турызму Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта Аляксей Коц распавядае, што першыя археалагічныя даследаванні храма пачалі ў 2015 годзе, да гэтага яго фактычна не вывучалі. "У той год мы высветлілі, што храм быў значна большы, і многае з таго, што было раней, разбурана. У свой час да храма былі прыбудаваны галерэі, а з боку ўваходу знаходзіўся экзонартекс (гэта як хол, але ў храме). Ужо з 2017 года пачаліся рэгулярныя раскопкі. Па крысе захоўваем усе фрагменты фрэсак, якія знаходзім у зямлі. У 2017 годзе падлічылі, што іх у нас больш за 10 тыс. Спадзяемся, што з часам гэты пазл атрымаецца сабраць разам", - кажа спецыяліст.
Мабыць, найбольшы поспех у працы археолагаў прынёс мінулы год. Тады спецыялісты на глыбіні каля 3 м адкапалі рэшткі памяшкання, дзе, як мяркуецца, мог быць пахаваны бацька Ефрасінні Полацкай. Прыкладаў такога сутарэння ў старажытнарускай архітэктуры X-XIII стагоддзяў ва Усходняй Еўропе не сустракалася, што пацвярджае індывідуальны падыход у будаўніцтве храма па замове святой. Тады пераважна ўсе каменныя помнікі ўзводзіліся вышэй за ўзровень зямлі. "Памяшканне было памерам 1,5 на 4,5 м. Туды вяла каменная лесвіца, быў алтар і спецыяльная ніша", - дадае Аляксей Коц. Цяпер ля сцен храма капаюць акрамя спецыялістаў студэнты-гісторыкі Полацкага дзяржуніверсітэта, затым да іх далучацца архітэктары. У ліпені і жніўні прыедуць маладыя людзі з Магілёўскага ўніверсітэта імя А.А.Куляшова. Самае складанае для археолагаў - уважліва перабіраць зямлю. Вядома, гэта частка іх працы, але яна найбольш карпатлівая і адказная. Нічога не ўпусціць - звышважна.
Сёлета пакуль што вельмі цікавымі знаходкамі навукоўцы пахваліцца не могуць. Тым не менш, некалькі незвычайных рэчаў знайшлі. Сярод іх - фрагменты амфары, шкляных бранзалетаў XII-XIII стагоддзяў. "У студэнтаў найбольшы ажыятаж выклікаў знойдзены ў ніжняй частцы сцяны храма срэбны амерыканскі даляр 1920-х гадоў. Складана сказаць, як ён сюды трапіў, але як знаходка вельмі цікавая. Вядома, што ў тыя часы ў СССР вярталіся некаторыя спецыялісты з ЗША. Тады ж храм рамантавалі і, хутчэй за ўсё, у бетонны раствор выпадкова ўпала манета, - адзначае археолаг. - У наступным годзе плануем завяршыць раскопкі. Такім чынам, улічваючы мінулыя сезоны, цалкам вывучым храм вакол".
Разам з беларускімі спецыялістамі працуюць у Полацку і калегі з Расіі. На думку загадчыка сектарам архітэктурнай археалогіі Дзяржаўнага Эрмітажа ў Санкт-Пецярбургу Яўгена Торшына, унікальнасць Спаса-Праабражэнскай царквы ў тым, што ў ёй знаходзяць рысы архітэктурнай стылістыкі, якая пазней будзе характэрная для цэлага напрамку ў старажытнарускай сярэднявечнай царкоўнай архітэктуры. "Царква мае выцягнутую ўверх аб'ёмна-прасторавую кампазіцыю. Нечаканасцю для нас сталі галерэі, якія першапачаткова атачалі цяперашнюю частку храма з трох бакоў", - распавядае Яўген Торшын. На ўсходнім фасаде храма, каля алтара, ужо шмат зроблена ў археалагічных даследаваннях. Цяпер да працы па аднаўленні і ўмацаванні сцен і фундамента актыўна далучаюцца рэстаўратары. Калі прыступілі да апсіды, то адкрылі ляпную плінфу (паўкруглая тонкая абпаленая цэгла).
Акрамя таго, адкрылі розныя надпісы, якія пакрываюць сцены храма ў многіх месцах, дзеліцца знаходкамі супрацоўнік ААТ "Белрэстаўрацыя" Яўген Білей. Спецыялісты знялі некалькі слаёў тынкоўкі розных стагоддзяў і дабраліся да першапачатковай - ХІІ стагоддзя. Цяпер можна ўбачыць, як фасад выглядаў адразу - ён быў залаціста-бязрознага колеру. Калі па тынкоўцы правесці пальцам, то ён па ёй добра слізгае - значыць, кажуць рэстаўратары, тынкоўка мела добрыя гідрафобныя ўласцівасці. На іншым слоі тынкоўкі, больш познім, бачныя роўныя лініі ўздоўж сцяны. Магчыма, яны зроблены для таго, каб падчас хросных хадоў вакол храма можна было бачыць, на якім узроўні і месцы ўнутры стаіць алтар, каб спыніцца і пакланіцца. Спаса-Праабражэнскі храм у Полацку - адзіны ў Беларусі помнік ХІІ стагоддзя, дзе амаль поўнасцю захаваўся фрэскавы роспіс.
У другой палове ХІХ стагоддзя праводзілі рамонт храма, і з нейкіх прычын унікальны на сцяне роспіс проста закрылі алейным жывапісам. Раскрываць іх пачаў у 1992 годзе беларускі рэстаўратар Уладзімір Ракіцкі. З 2006 года да працы прыступілі спецыялісты з Расіі. Прымяніўшы новыя тэхналогіі, якія дазваляюць не змываць, а адслойваць больш позні жывапіс, рэстаўратары захавалі алейныя роспісы. Сёння яны экспануюцца ў Мастацкай галерэі Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка. У цяперашні час унікальныя фрэскі царквы адкрыты больш чым на 90%. Як лічаць спецыялісты, задум роспісу храма належыць Ефрасінні Полацкай, гэта яе пасланне нашчадкам, своеасаблівы код, расшыфраваць які яшчэ трэба.
"У Полацк прыязджаю з 2007 года. Ужо многае зроблена, у гэтым годзе зачышчаю ўнутрысценавую лесвіцу, якая вядзе да келлі святой Ефрасінні Полацкай. Сюжэты фрэсак пакуль што не вельмі складаюцца ў нейкую цэласную карціну", - кажа рэстаўратар з Масквы Ларыса Піменова. Штогод тысячы турыстаў і паломнікаў едуць у Полацк пакланіцца мошчам прападобнай і адноўленаму крыжу Ефрасінні. Многія адзначаюць незвычайную атмасферу і сілу ў гэтых месцах і царквы. Пасля заканчэння сезона рэстаўрацыі і раскопак у ёй раз на тыдзень манашкі праводзяць літургію. "Храм, які пабудавала прападобная, - наша скарбніца. Вялікі цуд, што ён дайшоў да нашых дзён. У ім незвычайная благадаць, заходзячы туды, адчуваеш сябе ў іншым вымярэнні, - лічыць настаяцельніца Полацкага Спаса-Ефрасіннеўскага жаночага манастыра ігумення Еўдакія. - Прыязджаў да нас з Санкт-Пецярбурга протаіерэй Уладзімір, які тры гады жыў у манастыры прападобнага Савы Асвячонага, і сказаў, што акрамя Іерусаліма ён нідзе не адчуваў такой благадаці, як у полацкім храме, адсюль не хочацца сыходзіць. Нядаўна былі з Кіева-Пячэрскага манастыра свяшчэннаслужыцелі і таксама захапляліся і казалі пра асаблівую атмасферу Спаса-Праабражэнскай царквы".
Унікальны храм XII стагоддзя яшчэ чакаюць гады рэстаўрацыі, якія плануюць завяршыць да 2024 года. У 2025-м Беларусь адзначыць 900 гадоў з дня заснавання Спаса-Еўфрасіннеўскага манастыра. Многія захочуць убачыць, што ж знайшлі і адкрылі навукоўцы. Яны ж у сваю чаргу кажуць, што экспанаваць раскопкі не атрымаецца. Усё было пабудавана на вапняковым растворы, і на свежым паветры ён раскідваецца. У нашых кліматычных умовах зрабіць экспазіцыю для турыстаў вельмі праблематычна. Пакуль што спецыялісты бачаць выйсце ў стварэнні для турыстаў 3D-мадэлі храма з тымі пабудовамі, якія былі першапачаткова.