Мемарыял гарнізону знішчанага ў вайну дота ствараюць у Полацкім раёне

Улетку 2020 года каля вёскі Мацейкава пошукавікі знайшлі парэшткі 14 чырвонаармейцаў - байцоў дота (доўгатэрміновай агнявой кропкі) №43 Полацкага ўмацаванага раёна. На гэтым месцы было вырашана стварыць мемарыял гарнізону фартыфікацыйнага збудавання. У гэтым годзе пошукавікі і валанцёры прыступілі да задуманага і правялі шмат падрыхтоўчай працы. Заўтра, 22 чэрвеня, у 80-ю гадавіну пачатку Вялікай Айчыннай вайны, на месцы будучага комплексу перапахаваюць парэшткі салдат гарнізона дота №43. Карэспандэнты БЕЛТА паназіралі за працай энтузіястаў на памятным месцы і пагутарылі з імі.

Полацкі ўмацаваны раён складаўся з дотаў, якія прыкрывалі Полацк з захаду. У СССР на гэтым участку іх будавалі ў 1927-1932 гадах уздоўж мяжы з Польшчай. Умацаваны раён прасціраўся па фронце на 56 км. Было пабудавана больш за 200 дотаў. Адзін з іх знаходзіўся на заходняй ускраіне вёскі Мацейкава.

Гарнізон прыняў бой з гітлераўцамі 13 ліпеня 1941 года. У той дзень немцы штурмавалі дзясяткі дотаў Полацкага ўмацаванага раёна. Бой ля доўгатэрміновай агнявой кропкі №43 ішоў увесь дзень, гітлераўцы неслі вялікія страты. Падчас бітвы нямецкім сапёрам удалося падысці з тылу, даставіць да бетонных сцен вялікую колькасць выбухоўкі і падарваць збудаванне. "Гарнізон дота тыпу "Б", якім і быў дот №43, як правіла, складаўся з 18 чалавек. Магчыма, парэшткі чатырох чырвонаармейцаў знаходзяцца сярод абломкаў. Яны маглі загінуць пры першым падарванні падчас ліпеньскага бою, знаходзячыся ў момант выбуху на верхнім паверсе", - распавёў даследчык Уладзімір Камісараў.

Чырвонаармейцы, якія выжылі пасля падарвання дота, кантужаныя і параненыя, прынялі пакутніцкую смерць. Целы некаторых былі ахінутыя калючым дротам, у лапатцы аднаго з байцоў два адтуліны ад куль, чэрапы маюць кулявыя адтуліны, твары разбіты, верагодна, прыкладамі. На месцы пахавання знайшлі лыжку з надрапанымі літарамі ВА - магчыма, першыя літары імя і прозвішчы. На адным кацялку - Крывяз Ф.Д.

Цікавай знаходкай стаў верхні бронзавы

дэталь перыскопа, прабітая куляй і дэфармаваная выбухам падчас штурму. "Яшчэ раней я звярнуў увагу на адсутнасць у доце абсаднай трубы перыскопа, хоць ён быў абавязковым. Знойдзеная ж дэталь перыскопа з характэрнымі пашкоджаннямі асвятляе яшчэ адзін немалаважны нюанс апошніх гадзін абароны гарнізона. Калі падчас крывавай бойкі немцы здолелі дасягнуць сцен збудавання і заблакаваць яго, каб прымусіць гарнізон здацца, іх сапёры падрывалі не толькі амбразуры агнявой кропкі, але і разбілі перыскоп, заклалі ў яго абсадную трубу выбухоўку і падарвалі перакрыцці (дахі). У тых умовах адагнаць ворага ад дота №43 контратакай было ўжо няма каму, і тыя, хто выжыў чырвонаармейцы са складу гарнізона, вычарпаўшы ўсе магчымасці абароны, вымушаны былі яго пакінуць, пасля чаго і былі расстраляныя", - удакладняе Уладзімір Камісараў.

Пошукавікі таксама знайшлі кацялок з малюнкам. Мяркуючы па надрапаным надпісе, ён належаў байцу Райляну Ф.В., які з вялікай доляй верагоднасці быў у ліку загінулага ў баі гарнізона дота. Па надпісах ёсць магчымасць ідэнтыфікаваць загінулых у баі 13 ліпеня 1941 года чырвонаармейцаў.

Дом быў двухпавярховы, яго ўзбраенне складалася з трох станкавых кулямётаў сістэмы Максіма 7,62 мм і двух кулямётаў Дзегцярова 7,62 мм. Уваход у збудаванне зачыняўся браніраванымі дзвярыма таўшчынёй 10 мм і быў абаронены ад выбуховай хвалі сквознікам з двума кратаванымі дзвярыма, якія прастрэльваліся з амбразур абароны ўваходу.

На ніжнім паверсе дота размяшчалася сховішча з нарамі для адпачынку ў два ярусы. Тут жа ўнізе былі калодзеж, склад боепрыпасаў, прадуктаў харчавання. Было выдзелена і памяшканне для вузла сувязі, абсталяванае тэлефонам і радыёстанцыяй. Таўшчыня перакрыцця дота складала 1 м, таўшчыня сцен, звернутых да поля бою, - 1,48 м.

У 1942 годзе нямецкія сапёры грунтоўна ўзарвалі дот, каб прадухіліць яго паўторнае выкарыстанне часткамі Чырвонай арміі ў выпадку магчымых няўдач вермахта на фронце. Таму ён разбураны ў шмат разоў мацней, чым пасля яго штурму нямецкай пяхотай у 1941 годзе. Падчас расчысткіналічылі некалькі абпаленых камянёў. Верагодна, гітлераўцы ўздзейнічалі на гарнізон і агнямётамі.

Пра той бой ведалі мясцовыя старажылы, якія расказвалі пра яго сваім родзічам і суседзям. Жыхары вёскі Мацейкава паведамілі аб магчымым месцы знаходжання астанкаў чырвонаармейцаў удзельнікам ваенна-патрыятычнага пошукавага атрада "Разведчыкі воінскай славы". Летам 2020 года астанкі байцоў гарнізона былі выяўлены і дастаны з варонкі ад нямецкага снарада побач з дотам.

Было вырашана іх з пашанай перапахаваць ля дота і стварыць тут мемарыял. Пачалі праводзіцца шматлікія суботнікі.

Сюды прыязджалі людзі з розных гарадоў, удзельнічалі дзясяткі арганізацый і валанцёраў. Сярод іх школьнікі, пенсіянеры, працаўнікі прадпрыемстваў, чыноўнікі, вайскоўцы, жыхары вёскі Мацейкава і многія іншыя.

За некалькі месяцаў былі высечаны зараснікі дрэў і хмызняку, прыбрана тэрыторыя вакол дота і ўнутры яго, зроблена пад'езд да будучага мемарыяла. Валанцёры за гэты час сабралі горы смецця, працуе тут і тэхніка.

Сюды для расчысткі дота, прылеглай тэрыторыі і іншых работ прыязджаюць добраахвотнікі як у выхадныя, так і ў буднія дні. Сярод іх – муж і жонка з Полацка Людміла і Міхаіл Пілацы. Цяпер яны на пенсіі.

Муж у мінулым ваенны лётчык-выпрабавальнік, таму гісторыя вайны для нас блізкая. Прычым нам трэба самім усё ўбачыць і абысці, а не проста прачытаць ці ўбачыць з экрана тэлевізара. Муж даўно займаецца вывучэннем Полацкага ўмацаванага раёна, абышлі з ім практычна ўсе доты. Калі мяне цікавіць гістарычны складнік, то ён добра ведае інжынерную частку і іншыя дэталі", - падзялілася Людміла.

Міхаіл расказаў: у красавіку яны прачыталі ў інтэрнэце, што каля дота знайшлі астанкі 14 байцоў, і вырашылі сюды прыехаць. "Пад'ехалі, чуем: ідуць работы, пазнаёміліся з людзьмі і зразумелі, што мы аднадумцы. З таго часу тут, прыязджаем як валанцёры некалькі разоў на тыдзень. Гэта стала нашай справай, сюды цягне. Дапамагаюць і мясцовыя. Цешыць іх шчыры ўдзел і стаўленне да гісторыі з дотам, гэта захоўваецца ў памяці людзей", - разважае Міхаіл Пілац.

Паводле аповедаў мясцовых жыхароў, каля дота ішоў цэлы дзень страшны бой. Кажуць, тут загінулі масквічы. Цяпер пошукавікі і архівісты шукаюць інфармацыю пра гарнізон. Жыхарка Мацейкава Ала Маладзёжкіна расказала: гісторыю пра бітву яна чула ад старажылаў вёскі.

Удзельнік ваенна-патрыятычнага пошукавага атрада "Разведчыкі воінскай славы", кіраўнік пошукавага атрада "Патрыёт" з Латвіі Аляксандр Барысаў працуе каля дота кожны дзень. Сам ён нарадзіўся ў Рызе, апошнія гады жыве ў Наваполацку. Для Аляксандра пошук астанкаў загінулых у гады вайны - справа многіх гадоў жыцця. Цяпер ён заняты на доце №43.

"Тут будзе мемарыял, помнікі байцам. У аўторак, 22 чэрвеня, пройдзе перапахаванне астанкаў, прывязем у гэты дзень і знойдзеныя тут рэчы. Але наперадзе яшчэ вялікі аб'ём працы, хоць мы шмат і зробім. Яшчэ трэба будзе падняць фрагменты бетоннага перакрыцця, каб у дот можна было зайсці. Магчыма, зробім навес, будзе побач акоп. Захаваную бранядзверы ўсталюем каля дота. Побач будзе мармуровая шыльда 1987 года", - растлумачыў Аляксандр Барысаў. Ён расказаў: версія мясцовых жыхароў аб тым, што гарнізон складаўся з масквічоў, пацвердзілася архівамі.

Сёлета завяршыць узвядзенне мемарыяла не атрымаецца. Плануюць адкрыць яго ў 2022-м. Пошукавікі і іншыя неабыякавыя людзі маюць намер давесці справу да канца.

Андрэй ШЧАРБІЦКІ, фота Аляксандра ХІТРАВА, БЕЛТА.