Пра служэнне і самарэалізацыю: як віцяблянка навучае дзяцей і дарослых іканапісу
Пісаць карціны і ствараць іконы – рэчы зусім розныя, нягледзячы на тое, што і тое, і другое звязана з мастацкім мастацтвам. Розніцу паміж імі ведае прафесійны мастак і іканапісец віцяблянка Алена Варашылава. Яна першая ў Беларусі арганізавала анлайн-школу іканапісу для дарослых і вядзе аналагічны гурток для дзяцей у абласным цэнтры. Настаўніца расказала, як трэба пісаць іконы, якія фарбы на святых тварах з гадамі становяцца толькі мацнейшымі, а таксама ў чым розніца ў навучанні дарослых і дзяцей.
Алена Варашылава яшчэ з дзяцінства марыла стаць прафесійным мастаком. Яна наведвала школу мастацтваў, а пасля дзявятага класа паступіла ў Віцебскі дзяржаўны каледж культуры і мастацтваў. Яе тата бачыў дачку ў якасці іканапісца, і настаяцель царквы ў аграгарадку Кіраўская ў Віцебскім раёне, дзе жыла і вучылася Алена, айцец Валерый Шчука таксама даў сваё благаславенне на гэту богаўгодную справу. Для дзяўчыны такі крок быў сур'ёзным і адказным, яна спачатку думала, што не паступіць на іканапіснае аддзяленне ў Віцебскім жаночым духоўным вучылішчы, але ўсё склалася як нельга лепш. На трэцім курсе віцяблянка прайшла ўступныя экзамены ў духоўнае вучылішча на завочную форму навучання, а затым паралельна асвойвала і свецкую, і духоўную прафесіі, атрымала чырвоны дыплом па асноўнай спецыяльнасці.
Пасля гэтага Алена Варашылава стала студэнткай-завочніцай мастацкага факультэта ў Віцебскім дзяржаўным універсітэце імя П.М. Машэрава. У якасці дыпломнай работы яна вырашылася напісаць ікону, нягледзячы на тое, што звычайна за гэта не ставілі высокіх адзнак. Дзяўчына выявіла сваю святую апякунку і падрыхтавала ікону так, што яе можна было адразу перадаць у царкву (што яна пазней і зрабіла, падарыўшы сваю працу айцу Валерыю для храма ў Кіраўскай). Прыёмныя экзамен педагогі былі настолькі ўражаны, што таленавітай студэнтцы паставілі вышэйшы бал.
Пасля гэтага Алена Варашылава стала студэнткай-завочніцай мастацкага факультэта ў Віцебскім дзяржаўным універсітэце імя П.М. Машэрава. У якасці дыпломнай работы яна вырашылася напісаць ікону, нягледзячы на тое, што звычайна за гэта не ставілі высокіх адзнак. Дзяўчына выявіла сваю святую апякунку і падрыхтавала ікону так, што яе можна было адразу перадаць у царкву (што яна пазней і зрабіла, падарыўшы сваю працу айцу Валерыю для храма ў Кіраўскай). Прыёмныя экзамен педагогі былі настолькі ўражаны, што таленавітай студэнтцы паставілі вышэйшы бал.
У духоўнай вучэльні Алена Варашылава прабыла пяць гадоў замест звычайнага трохгадовага курса. Як лічыць віцяблянка, для яе гэта было свайго роду выпрабаванне на пакору. Выкладчыца іканапісу затым рэкамендавала яе ў якасці настаўніцы замест сябе, і яе выпускніца некалькі гадоў перадавала свае веды навучэнцам іканапіснага аддзялення.
Калі ж прыйшла ідэя стварыць сваю школу іканапісу, у віцяблянка ўзніклі некаторыя сумненні. Іх прычынай сталі негатыўныя водгукі знаёмых, што гэта будзе не богаўгодная справа. Тады яна звярнулася ў Віцебскую епархію і спытала, ці сапраўды задумала не благае занятак. На гэта святары, якія ведалі яе па вучобе і працы ў духоўнай вучэльні, адказалі, што каму, як не ёй, ствараць такую школу і дапамагаць людзям далучацца да напісання ікон, бо яна не выпадковы чалавек у дадзеным напрамку.
Калі ж прыйшла ідэя стварыць сваю школу іканапісу, у віцяблянка ўзніклі некаторыя сумненні. Іх прычынай сталі негатыўныя водгукі знаёмых, што гэта будзе не богаўгодная справа. Тады яна звярнулася ў Віцебскую епархію і спытала, ці сапраўды задумала не благае занятак. На гэта святары, якія ведалі яе па вучобе і працы ў духоўнай вучэльні, адказалі, што каму, як не ёй, ствараць такую школу і дапамагаць людзям далучацца да напісання ікон, бо яна не выпадковы чалавек у дадзеным напрамку.
"Яшчэ калі вучылася ў каледжы культуры і мастацтваў, я думала, як звычайны мастак можа далучыцца да іканапісу. Звычайна ён стараецца выказаць сябе ў карцінах, знайсці свой стыль, паказаць свой унутраны свет. А што ў іконе? Там ёсць строгія каноны, усё павінна быць падпарадкавана пэўным правілам. Пасля навучання я зразумела, што напісанне абразоў больш ставіцца да служэння - Богу, святой справе, чым да самавыяўлення. Гэта дзве зусім розныя галіны мастацтва і нават параўноўваць іх немагчыма, у кожнай свая роля", - падзялілася Алена Варашылава.
У яе анлайн-школе навучаюцца каля 10 дарослых з розных куткоў Беларусі. Сярод іх ёсць дзве жонкі свяшчэннаслужыцеляў, але ў асноўным гэта паклоннікі выяўленчага мастацтва - хтосьці з вялікім досведам, хтосьці з малым, прафесіяналы і аматары. "Дарослыя прыходзяць да гэтага свядома. Звычайна гэта людзі, якія наведваюць царкву, для якіх абразы служаць не проста ўпрыгожаннем дома, а сакральнымі прадметамі, якія становяцца свайго роду захоўнікамі. У маёй сям'і, напрыклад, ёсць такая рэліквія, якая дасталася мне ад бабулі. Як мне расказалі, абраз быў створаны ў канцы XIX стагоддзя, яго з сабой бабуля забірала ў Германію падчас Вялікай Айчыннай вайны, калі немцы зганялі ўсіх у канцлагеры і на прымусовыя работы. З абразом Багародзіцы, які называецца "О, усяпетая Маці", усе вярнуліся дадому жывымі і цэлымі. Для сям'і маёй цёткі я зрабіла копію нашай сямейнай рэліквіі, каб у кожнага з нас была часцінка боскага благаславення", - падзялілася Алена.
У яе анлайн-школе навучаюцца каля 10 дарослых з розных куткоў Беларусі. Сярод іх ёсць дзве жонкі свяшчэннаслужыцеляў, але ў асноўным гэта паклоннікі выяўленчага мастацтва - хтосьці з вялікім досведам, хтосьці з малым, прафесіяналы і аматары. "Дарослыя прыходзяць да гэтага свядома. Звычайна гэта людзі, якія наведваюць царкву, для якіх абразы служаць не проста ўпрыгожаннем дома, а сакральнымі прадметамі, якія становяцца свайго роду захоўнікамі. У маёй сям'і, напрыклад, ёсць такая рэліквія, якая дасталася мне ад бабулі. Як мне расказалі, абраз быў створаны ў канцы XIX стагоддзя, яго з сабой бабуля забірала ў Германію падчас Вялікай Айчыннай вайны, калі немцы зганялі ўсіх у канцлагеры і на прымусовыя работы. З абразом Багародзіцы, які называецца "О, усяпетая Маці", усе вярнуліся дадому жывымі і цэлымі. Для сям'і маёй цёткі я зрабіла копію нашай сямейнай рэліквіі, каб у кожнага з нас была часцінка боскага благаславення", - падзялілася Алена.
Яна расказала, што яе дарослыя вучні ствараюць абразы як для родных, так і для храмаў. Не так даўно настаўніца арганізавала выставу сваіх работ у абласной бібліятэцы імя У.І. Леніна, каб як мага больш людзей даведаліся пра такі від мастацтва, які прыйшоў з духоўнай сферы.
Выкладаць іканапіс дзецям Алена пачала выпадкова. Ёй прапанавалі адкрыць такі гурток у абласным палацы дзяцей і моладзі, але тады не набралася патрэбнай колькасці жадаючых - толькі палова ад неабходнай групы. А калі бацькі будучых выхаванцаў Алены Варашылавай даведаліся пра гэта, то падалі ёй ідэю зрабіць прыватную школу. Да таго часу Алена Варашылава ўжо мела досвед працы з дарослымі, таму яна вырашыла паспрабаваць стаць настаўнікам і для дзяцей.
Выкладаць іканапіс дзецям Алена пачала выпадкова. Ёй прапанавалі адкрыць такі гурток у абласным палацы дзяцей і моладзі, але тады не набралася патрэбнай колькасці жадаючых - толькі палова ад неабходнай групы. А калі бацькі будучых выхаванцаў Алены Варашылавай даведаліся пра гэта, то падалі ёй ідэю зрабіць прыватную школу. Да таго часу Алена Варашылава ўжо мела досвед працы з дарослымі, таму яна вырашыла паспрабаваць стаць настаўнікам і для дзяцей.
На заняткі раз на тыдзень да яе прыходзяць хлопчыкі і дзяўчынкі ад 5 да 12 гадоў. Пакуль у яе пяць вучняў. Яна распавядае і паказвае, як рабіць фарбу, рыхтаваць аснову для іконы (гэта павінна быць цвёрдая паверхня - дрэва, метал, камень), маляваць твары святых, цені, наносіць золата, а таксама дзеліцца іншымі прэмудрасцямі. Хлопцы на пачатковым этапе вучацца вымалёўваць горы, завіткі на вадзе - гэтыя дэталі паўтараюць элементы прычоскі, адзення святых.
"Малюем мы толькі натуральнымі фарбамі, якія вырабляем самі. Бярэм пігменты розных колераў, уручную расціраем у мікраскапічны парашок, каб фарба атрымалася аднастайнай, і дадаем у яго жаўток. Ён спрадвеку лічыцца лепшым клеем, у тым ліку ў будаўніцтве, калі яйка дадавалі ў раствор для змацавання мура. З часам жаўток робіць фарбу на іконах яшчэ трывалей, і яна не трэскаецца", - адзначыла Алена.
Таксама настаўніца распавядае, як у старыну пісалі карціны на дошках, якія з іх служылі даўжэй і за кошт чаго. Аказваецца, дошкі таксама трэба старанна падрыхтаваць, нанесці клеевую аснову, прыклеіць палатно, пакрыць некалькімі пластамі леўкаса - спецыяльнага грунту, які складаецца з крэйды, аліфы і жэлаціну, і толькі потым прыступаць да нанясення малюнка. Дзеці і дарослыя трэніруюцца спачатку на кардоне, каб набіць руку, а затым робяць чыставік на драўніне. "На розных этапах гісторыі іконы пісалі на непадрыхтаваных такім чынам дошках, і з часам фарба трэскалася, дзе-нідзе нават цалкам сыходзіла", - патлумачыла Алена.
"Малюем мы толькі натуральнымі фарбамі, якія вырабляем самі. Бярэм пігменты розных колераў, уручную расціраем у мікраскапічны парашок, каб фарба атрымалася аднастайнай, і дадаем у яго жаўток. Ён спрадвеку лічыцца лепшым клеем, у тым ліку ў будаўніцтве, калі яйка дадавалі ў раствор для змацавання мура. З часам жаўток робіць фарбу на іконах яшчэ трывалей, і яна не трэскаецца", - адзначыла Алена.
Таксама настаўніца распавядае, як у старыну пісалі карціны на дошках, якія з іх служылі даўжэй і за кошт чаго. Аказваецца, дошкі таксама трэба старанна падрыхтаваць, нанесці клеевую аснову, прыклеіць палатно, пакрыць некалькімі пластамі леўкаса - спецыяльнага грунту, які складаецца з крэйды, аліфы і жэлаціну, і толькі потым прыступаць да нанясення малюнка. Дзеці і дарослыя трэніруюцца спачатку на кардоне, каб набіць руку, а затым робяць чыставік на драўніне. "На розных этапах гісторыі іконы пісалі на непадрыхтаваных такім чынам дошках, і з часам фарба трэскалася, дзе-нідзе нават цалкам сыходзіла", - патлумачыла Алена.
З дарослымі і з маленькімі вучнямі педагог абавязкова чытае малітвы перад пачаткам працы, каб святыя, якіх яны выяўляюць, далі сваё благаславенне і дапамаглі завяршыць працу па ўсіх правілах.
Настаўніца на фінальным этапе стварэння абразоў сустракаецца са сваімі вучнямі асабіста - прымае іх у сваёй невялікай студыі або выязджае ў іншыя гарады. Звычайна яна дапамагае наносіць на выяву сусальнае золата. Для такога рамяства яно прадаецца ў выглядзе тонкіх лістоў накшталт фольгі, толькі разам з "падкладкай" з васковай паперы. Золатам пакрываюць німбы над галовамі святых, дэталі адзення, літары, а таксама аклады абразоў. "Гэта карпатлівы працэс, і часам мае вучні баяцца самастойна праводзіць "залачэнне". Я сустракаюся са сваімі падапечнымі і паказваю, як рабіць гэта акуратна і без страт", - растлумачыла педагог.
Алена Варашылава сказала, што ёй як настаўніку радасна, калі ў яе вучняў усё атрымліваецца і поспехі заахвочваюць іх тварыць больш, лепш, удасканальвацца і цягнуцца да справы, якая не кожнаму па плячы.
Настаўніца на фінальным этапе стварэння абразоў сустракаецца са сваімі вучнямі асабіста - прымае іх у сваёй невялікай студыі або выязджае ў іншыя гарады. Звычайна яна дапамагае наносіць на выяву сусальнае золата. Для такога рамяства яно прадаецца ў выглядзе тонкіх лістоў накшталт фольгі, толькі разам з "падкладкай" з васковай паперы. Золатам пакрываюць німбы над галовамі святых, дэталі адзення, літары, а таксама аклады абразоў. "Гэта карпатлівы працэс, і часам мае вучні баяцца самастойна праводзіць "залачэнне". Я сустракаюся са сваімі падапечнымі і паказваю, як рабіць гэта акуратна і без страт", - растлумачыла педагог.
Алена Варашылава сказала, што ёй як настаўніку радасна, калі ў яе вучняў усё атрымліваецца і поспехі заахвочваюць іх тварыць больш, лепш, удасканальвацца і цягнуцца да справы, якая не кожнаму па плячы.