Оболь. «Тут у кожнай сям’і нехта ваяваў»
Правая рука партызан
У студзені 1942‑га па даручэнні кіраўніцтва партызанскага атрада імя Варашылава, які дзейнічаў у наваколлі, 18‑гадовая Ефрасіння Зянькова згуртавала вакол сябе 38 юнакоў і дзяўчат з мясцовай школы і бліжэйшых вёсак і стала сакратаром падпольнай арганізацыі «Юныя мсціўцы». Сярэдні ўзрост падпольшчыкаў — 16 — 17 гадоў.
— Моладзь была правай рукой партызан: ладзіла дыверсіі на дарогах, узрывала масты, прадпрыемствы, выведвала неабходную інфармацыю і наносіла ўрон праціўніку знутры, уладкоўваючыся на працу ў розныя нямецкія ведамствы, — расказвае загадчык музея Обальскага камсамольскага падполля Юрый Ходаненка і прыводзіць прыклад:
— Ніна Азоліна, напрыклад, працавала перапісчыцай у камендатуры. На ахоўную тэрыторыю чыгуначнай станцыі пранесла міну, замаскіраваную пад кавалак вугалю, і кінула ў кучу паліва ля катэльні. Калі выбухоўка трапіла ў топку, разбурылася адзіная на перагоне паміж Полацкам і Віцебскам водапампавальная станцыя. На два тыдні ў Обалі спынілася з дзясятак варожых эшалонаў, якія везлі на фронт гітлераўцам узбраенне, танкі, харчаванне.
Самым старэйшым сярод падпольшчыкаў быў 23‑гадовы Мікалай Аляксееў. Стралочнік на чыгуначнай станцыі штодня назіраў за перамяшчэннем ворагаў і пакідаў запіскі сувязістам. Па наводцы Мікалая савецкія лётчыкі знішчылі на станцыі Сіроціна чатыры воражскія эшалоны, якія перавозілі ўкрытыя сенам нямецкія танкі. Пазней Аляксееў устанавіў міну ў цягніку з авіябомбамі і ўзбраеннем для немцаў. Праз некалькі гадзін на дарозе адбыўся моцны выбух, які знішчыў і эшалон, і рэйкі.
Герой з коскамі
Самай малодшай удзельніцай арганізацыі «Юныя мсціўцы» была 15‑гадовая Зіна Партнова. Жыхарка Ленінграда рэгулярна прыязджала ў Обаль да бабулі на канікулы. Так было і ў чэрвені 1941‑га.
Кажуць, Зіна была вясёлай, займалася танцамі і марыла стаць балерынай. Хрупкай, ранімай дзяўчынцы з коскамі імгненна давялося пасталець, калі пачалася вайна.
Ленінградская піянерка ўладкавалася ў Обалі падначаленай рабочай у нямецкую сталовую. Па заданні партызан падсыпала пацучыны яд у рондаль з супам. Загінула каля сотні эсэсаўцаў. Спрабуючы адвесці ад сябе падазрэнне, сама паспрабавала атручаную юшку. Цудам выжыла. Пасля гэтага выпадку дзяўчына пайшла ў партызанскі атрад імя Варашылава, была там разведчыцай. Калі Зіну ўсё ж схапілі, на адным з допытаў дзяўчына застрэліла следчага з яго пісталета, афіцэра, які ўбег на гук стрэлу, і вартавога. Але сысці ёй так і не ўдалося — дзяўчыну арыштавалі.
Моладзевая падпольная арганізацыя праіснавала да жніўня 1943 года. «Юных мсціўцаў» выдаў здраднік, які ўцёрся ў давер, стаў членам арганізацыі. Большасць падпольшчыкаў расстралялі пад Полацкам у кастрычніку 1943‑га, у студзені 1944‑га — і Зіну Партнову. Тыя, хто застаўся ў жывых, Ефрасіння Зянькова, Аркадзь Барбашэў і Ілья Езавітаў, пайшлі ў партызаны.
Народнае супраціўленне
На тэрыторыі Сіроцінскага раёна было створана дзве партызанскія брыгады. Першая спачатку называлася «Сіроцінская». Комбрыг Сямён Кароткін першым распрацаваў план «рэйкавай вайны» без выкарыстання выбухоўкі. Партызаны пад яго камандаваннем у канцы лета 1942‑га здзейснілі адну з найважнейшых дыверсій на чыгунцы: разабралі 5,5 кіламетра вузкакалейкі, у чатырох месцах перакапалі насып, знішчылі 5 кіламетраў ліній сувязі. Поезды спыніліся на цэлы тыдзень. Пасля гібелі Сямёна Кароткіна ў кастрычніку 1942 года брыгада стала насіць яго імя і працягнула баявы шлях.
Некаторыя атрады брыгады Кароткіна па ўказанні Беларускага штаба партызанскага руху ў сакавіку 1943 года ўтварылі на Сіроціншчыне другую партызанскую брыгаду імя Леніна. Яна таксама здзяйсняла на тэрыторыі раёна буйныя дыверсіі па знішчэнні воражскіх гарнізонаў, шашэйных грунтавых і чыгуначных дарог.
Пра партызанскае жыццё і жахі вайны памятае 96‑гадовая жыхарка Аболі Генадзія Лысанава. Летам 1942‑га, калі бамбілі яе родную вёску Расалай, жыхары ўцяклі ў лес. Так дзяўчына трапіла ў партызанскую брыгаду Кароткіна і стала сувязной. Дагэтуль у памяці ўсплывае жудасная карціна гібелі баявой сяброўкі. Аднойчы тры дзяўчынкі, у тым ліку і Генадзія, пайшлі на заданне. Пачалася бамбардзіроўка. У адну з партызанак трапіла бомба і разарвала дзяўчыну на часткі. Сяброўкі доўга не маглі апамятацца…
Любіць, як «Юныя мсціўцы»
Вызвалілі Аболь ад воражскай акупацыі 26 чэрвеня 1944 года. Дачка былой партызанкі Генадзіі Лысанавай Валянціна Віннік рада, што яе родны гарпасёлак указам прэзідэнта ўзнагароджаны вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»:
— Гэта сапраўды заслужана. Вось тут, побач, жыла Алена Сураўнёва з «Юных мсціўцаў», мама была з ёй знаёмая. Загінула. Яе імем названа гэтая вуліца. Браты і сёстры мамы таксама былі ў партызанах. У Оболі ў кожнай сям'і хто‑то ваяваў: адны вярнуліся, а іншых так і не дачакаліся.
Наталля Кудлаёва нарадзілася пасля вайны ў 1957‑м у вёсцы Зуі — сёння гэта тэрыторыя Оболі. Сельчанка, якая жыве на вуліцы Зіны Партновай, пра тое, што адбывалася тут падчас вайны, ведае з аповедаў бабулі:
— Вось там, праз раку, дзе чыгуначны мост, расце груша. Каля яе расстрэльвалі людзей. Хаваць не дазвалялі — толькі прыкопваць. Пазней дазволілі хаваць. У сясцёр Лузгіных косы былі доўгія, па іх і апазналі падпольшчыц. Калі хадзілі па вуліцы з бабуляй, яна расказвала: вось тут салдат пахаваны, і тут... Цяпер гэтых месцаў ніхто не памятае, нават я забыла. Каля музея ёсць брацкая магіла, а ўсіх ці туды звезлі, хто ведае.
На тэрыторыі Обальскага сельсавета восем вайсковых пахаванняў. Самае вялікае знаходзіцца побач з музеем камсамольскага падполля і руінамі сядзібы Грэбніцкіх. Тут спачывае прах 297 савецкіх воінаў. Сярод іх пахаваны і Герой Савецкага Саюза Мікалай Дунічаў. Кінуўшы гранату ў знішчальнік танкаў «Фердынанд», шараговы знішчыў баявую машыну і групу нямецкіх аўтаматчыкаў, якія яе ахоўвалі. У тым баі Мікалая смяротна паранілі.
Самых актыўных маладых абальскіх падпольшчыкаў узнагародзілі 1 ліпеня 1958 года. 10 чалавек удастоіліся ордэна Айчыннай вайны I ступені, пяцёра — ордэна Чырвонага Сцяга.
Ефрасінні Зяньковай і Зінаідзе Партновай прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
На прыкладзе мужественных учынкаў маладых падпольшчыкаў сённяшнія обольскія юнакі і дзяўчаты вывучаюць гераічную гісторыю свайго краю і вучацца любіць яго так жа моцна, як «Юныя мсціўцы». Пра рабят, якія 82 гады таму сталі на абарону радзімы, распавядаюць і ў музеі Обольскай сярэдняй школы імя Героя Савецкага Саюза Зінаіды Партновай.