Алені, полюс холаду, лыжня… Рэпартаж з не самага паўночнага, але самага марознага раёна Беларусі - Гарадоцкага
Палкі ў рукі
Што ўжо дакладна цяжка ўявіць без снегу — так гэта лыжню. Снег у мясцовым урочышчы Вараб'ёвы горы ёсць. Акурат на трасе. Хай і ў невялікай колькасці. Пры гэтым пераважна штучны, створаны пры дапамозе снежных гармат. Але для прафесіяналаў менавіта гэта — паказчык люксовасці. Комплекс тут сапраўды на загляденье. Прама мясцовыя Раўбічы. Выдатная падмога для выхавання будучых чэмпіёнаў. Але трэнер па лыжных гонках Гарадоцкай дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы Андрэй Трафімаў усё ж сумуе: не парадавала сёлета зіма марознай надвор'ем.Пазіцыя трэнера: жыць у Гарадку і не ўмець хадзіць на лыжах — нонсэнс. Андрэй Трафімаў заўважае: гэтым відам спорту ў свой час займаліся 80 працэнтаў тутэйшых дзяцей. А яго бацька, дадае пры гэтым, у спартыўнай школе і зусім быў трэнерам.
— Займаўся і я. Затым паступіў у Віцебскае вучылішча алімпійскага рэзерву. Атукаваў. Вярнуўся дадому. Спорт — падабаецца. Траса — выдатная. Ды і знаёма ўсё вакол. Так што вялікага жадання з'язджаць кудысьці далёка і мяняць сферу дзейнасці ў мяне не было.
Адно «але». Лыжны спорт у Гарадоцкім раёне ўжо далёка не безальтэрнатыўны. У горадзе, уводзіць у курс справы Андрэй Трафімаў, з'явіліся футбол, ушу… Вынік — дзяцей у лыжную школу прыходзіць менш, але менш стала і трэнераў.
— Трэнерам па лыжных гонках цяпер працую толькі я, у групе зараз каля сарака чалавек. Раней жа педагогаў было чацвёра. З'явіўся ў нашай школе і трэнер па біятлоне. Ён ужо, дарэчы, набраў дзве невялікія групкі.
Катацца, распавядае Андрэй, у Вараб'ёвы горы прыходзяць не толькі дзеці, але і дарослыя. Ёсць і пенсіянеры. Двое. Трэнер сцвярджае — сапраўдныя фанаты!
— Усё гэта дзякуючы трасе! Яе ж, па сутнасці, пабудавалі з нуля. Асфальту не было, стрэльбішча не было. Была проста дарожка, яе звычайным снегаходам укатвалі. Дзякуючы зменам школа выйшла на абсалютна новы ўзровень.
Трэнеру Трафімаву цяпер сапраўды ёсць чым пахваліцца:
— Мой выхаванец Цімур Ласкін увайшоў у асноўны склад нацыянальнай зборнай. Узяў працавітасцю і дысцыплінай:то, што яму скажаш, выконвае безагаворачна. Ёсць і іншыя перспектыўныя кандыдаты. Змена расце!
Пра сябе Андрэй Трафімаў кажа як пра неабыякавага трэнера:
— Больш за ўсё мяне цешыць праца з дзецьмі. І сына свайго навучыў — ён у мяне кандыдат у майстры спорту, цяпер у Магілёўскім вучылішчы алімпійскага рэзерву.
— А вашы выхаванцы вас на лыжні абскакаць здолеюць? — цікаўлюся напрыканцы.
— Ужо так. І я гэтаму вельмі рады. Праца, значыць, ідзе. Хоць форму стараюся падтрымліваць. Праўда, без фанатызму.
Плюс-мінус
Гаворым пра беларускі «полюс холаду» — маем на ўвазе ў першую чаргу прыгранічны гарадскі пасёлак Езярышча. Тут памятаюць снег у верасні і маразы за мінус 40. На суровыя зімы паказвае нават тапаніміка навакольных вёсак: Студзёнка, Мяхавое, Марозава, Дрожакі. І менавіта тут цяпер працуе метэастанцыя, якая фіксуе падобныя «арктычныя» рэкорды. Супрацоўнікаў тут двое — тэхнік-метэаролаг Наталля Дзярыбіна і начальнік Таццяна Кірэева. Зрэшты, што для кагосьці каларыт і інфармацыйны нагода, для тутэйшых метэаролагаў — будні. Таццяна Кірэева шчыра прызнаецца: ну іх, гэтыя рэкорды, лепш бы ўсе зімы былі, як цяперашняя, мяккія і бясснежныя:— Нам добра, што снегу няма. Уявіце, што ўсю гэту тэрыторыю трэба было б расчысціць.
Гарадоцкі раён. Начальнік метэастанцыі «Езярышча» Таццяна Кірэева.Агаворымся адразу: надвор'е на гэтай метэастанцыі не прагназуюць. Толькі перадаюць даныя сіноптыкам у Белгідрамет. Толькі вось лічбавізацыя на метэастанцыю прыйшла ўсяго чатыры гады таму — калі там была ўстаноўлена аўтаматызаваная метэаралагічная інфармацыйная вымяральная сістэма Vaisala. Раней жа ўсю працу па зборы інфармацыі даводзілася рабіць выключна «ў ручным рэжыме». Таццяна Кірэева пры гэтым заўважае: параўнальныя вымярэнні — падстрахоўкі дзеля — раз на тыдзень яны робяць і цяпер.
— Я раней працавала фармац
у, прыехала сюды па размеркаванні. Але ў дзевяностыя мяне скарацілі. Перакваліфікавалася. Было не так ужо і цяжка. Бо ў метэаралогіі, як і ў маёй папярэдняй прафесіі, важныя дакладнасць, педантычнасць і адказнасць. Ды і лічбы — а без лічбаў у нас ніяк, імі апісваюцца ўсе метэаралагічныя з'явы — я любіла з дзяцінства. Вывучаць новую навуку было цікава. Адны і тыя ж з'явы начебта і бачым кожны дзень, але нюансаў хапае. Спецыялісты іх заўважаюць, «абывацелі» — не. Увогуле, у траўні ўжо будзе дваццаць гадоў, як я тут працую.
ФОТА ГАННЫ НАУМАВАЙ.
Выказваю здагадку: метэастанцыя, размешчаная на сяле, — гэта, апроч усяго, нейкі кол-цэнтр для мясцовых жыхароў, заглянуўшы або патэлефанаваўшы ў які можна аператыўна даведацца, якая будзе надвор'е.
— Раней сапраўды прыходзілі. Яшчэ часцей тэлефанавалі. Асабліва ў вялікія маразы, калі ў сувязі з неспрыяльнымі ўмовамі надвор'я нават школы зачыняліся, — узгадвае Таццяна Кірэева. — Збіраць, маўляў, дзяцей? Цяпер гэта неактуальна. Тэлефон з інтэрнэтам ёсць у кожнага. А што тычыцца мяне, то я нават калі ў выхадны дзень прачнуся — адразу ў акно гляджу.
Прафесійнае…
Гаспадыня сяла
Абсалютны мінімум тэмпературы — мінус 41,5 градуса — калісьці быў зафіксаваны ў вёсцы Бычыха, дзе метэастанцыя размяшчалася да 1955 года. Цяпер гэты аграгарадок вядомы іншым — храмам у гонар святой велікамучаніцы Анастасіі Усярэшыцельніцы, які быў узведзены на грошы мясцовай жыхаркі. Адкрытым нядаўна аддзяленнем суправаджальнага пражывання Максімаўскага псіханеўралагічнага дома-інтэрната для састарэлых і інвалідаў. Мала таго, менавіта туныельскі сельсавет вось ужо два гады ўзначальвае адна з «Жанчын года — 2018», пераможца ў намінацыі «Гаспадыня сяла» Антанiна Калца. А раней яе ведалі як начальніка раённай інспекцыі прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя.
c="/upload/iblock/e9d/e9dbd349bc0932df5d4b35d8885e25ea.jpg" src="https://www.sb.by/upload/resize_cache/slam.image/iblock/e9d/855_2000_1/e9dbd349bc0932df5d4b35d8885e25ea.jpg" title="" width="820"/>
— На папярэдняй пасадзе я працавала ў асноўным з кіраўнікамі прадпрыемстваў, а яны ўсе аднаго тыпажу. Цяпер жа маю зносіны з абсалютна рознымі людзьмі: пісьменнымі і непісьменнымі, начытанымі і не, з абсалютна рознымі характарамі, — апісвае яна асноўнае адрозненне папярэдняга свайго месца працы ад цяперашняга. — Як правіла, з простымі і сціплымі, але пры гэтым вельмі каларытнымі. У вёсцы Хвошна, напрыклад, жыве Галіна Іванаўна Казлова, якая, уявіце сабе, вось ужо 50 гадоў узначальвае ФАП.
А галоўнае, падкрэслівае Антаніна Кольца, усе людзі па-свойму цікавыя:
— Чапляюць многія. Глядзіш вось часам на чалавека і спрабуеш зразумець: чаму ў сваім жыцці ён дайшоў да такой ручкі, чаму п'е?.. Але пачынаеш капаць глыбей — і абавязкова знаходзіш псіхалагічную прычыну. А вось з чым я не зміруся: калі дзеці не клапоцяцца пра бацькоў, бацькоўскія дамы, калі сын нідзе не працуе, прапівае бацькоўскую пенсію, а яго самога пры гэтым не корміць…
Знайсці Антаніну Кольца ў кабінеце фактычна немагчыма. Хіба што падчас прыёму грамадзян. Калі патрэбна тэрмінова — на мабільны патэлефануе справавод. Гаспадарка вялікая, 39 вёсак — працы хапае.
— Зараз, напрыклад, аб'язджаем могілкі, аб'язджаем і вёскі — праводзім сходы, каго, маўляў, якія пытанні хвалююць? Людзі любяць, калі ў вёсках мы арганізуем святы. Калі мы ўшаноўваем юбіляраў, гаворым пра кожнага, спём для іх песні. Усё гэта праходзіць на ўра.
Чую невялікую прэтэнзію да маіх калег-журналістаў. Маўляў, працу старшынь сельсавета мы паказваем аднабока. Прадстаўляем іх як дабрак, якія любяць людзей. Антаніна Кольца кажа прама: з людзьмі трэба не толькі заігрываць, з іх трэба і патрабаваць.
Папярэдняя пасада навучыла не быць мяккацелай.
— Хапае абсалютна разбалаваных. Адзін п'яніца мне нядаўна выгаворваў: так калі ў мяне лямпачка загарыцца? Я ў адказ: а я цябе два гады прашу прыбраць парканы, што развальваецца, ты мяне слухаеш?? І я цябе не буду. І такіх выпадкаў хапае.
Напрыканцы Антаніна Кольца просіць перадаць словы падзякі сваім бычыхінскім землякам. Тым, якія робяць сваю малую радзіму прыгажэйшай. Пералічваць прозвішчы, каб нікога не пакрыўдзіць, не будзем. Такіх сапраўды шмат. І без іх ніяк.
— А самае важнае для мяне — калі ты бачыш вынік працы, да якога і ты прыклаў руку. Дзіцячы гарадок, добраўпарадкаваны сквер, пляцоўка, дзе праходзяць канцэрты…
Звярына мая
Пра мядзведзяў і ваўкоў, якіх у гарадокскіх лясах жыве нямала, тутэйшыя жыхары аддаюць перавагу казаць шэптам. Для іх падобнае суседства небяспечнае. Каго ўжо тут сапраўды не баяцца — так гэта аленяў. Жывуць гэтыя жывёлы, праўда, не ў дзікай прыродзе, а ў з'явілымся на месцы былой вёскі Шандры пітомніку.
— Тутэйшыя мясціны для развядзення аленяў падыходзяць цудоўна. Прастор, кусты ў якасці расліннасці. Зверю тут спакойна, — аглядае краявіды гарадка начальнік участку жывёлагадоўлі пітомніка Андрэй Башкіраў.
Лакацыя тут бяспройгрышная вось яшчэ чаму. Да Расіі ўсяго некалькі дзясяткаў кіламетраў. А значыць, звярыну для сваіх угоддзяў тут выгадна закупляць не толькі айчынным паляўнічым гаспадаркам. Зрэшты, мясцовыя жыхары пра ферму больш гавораць як пра праект, які даў акрузе чарговыя працоўныя месцы. Да цэнтра найбліжэйшага калгаса з гэтых краёў падай дабярыся. Працаўладкаваўся ў выніку на ферме і Андрэй Башкіраў, які дарос у свой час да галоўнага інжынера мясцовага сельгаспрадпрыемства.
— Дом побач — да яго ўсяго 15 кіламетраў. Зарплата цалкам прыстойная, — пералічвае ён плюсы.
— А якая ў гэтых краях ёсць яшчэ праца? — цікаўлюся.
— Максімаўскі псіханеўралагічны дом-інтэрнат, лясніцтва, школа ў Дубраве, сельсавет. У вёсках, праўда, засталіся адны старыя.
Унікнуць у курс справы, зразумець спецыфіку развядзення дзікіх жывёл, вядома ж, значна прасцей аграрыям. Андрэй не хавае: што галоўны інжынер сельскагаспадарчага прадпрыемства, што начальнік жывёлагадоўчага ўчастка ў пітомніку — прафесіі фактычна блізкія. Свая спецыфіка, зразумела, ёсць. Але справу з жывёламі, тэхнікай, нарыхтоўкай кармоў, ветэрынарыяй у любым выпадку даводзіцца мець і там і там.
— Хоць у пітомніку мне прасцей. Тэрыторыя значна кампактней, пагалоўя менш… У гаспадарцы ў нас зараз усяго 250 аленяў.
Нібыта выдатнае магло б быць месца для развіцця турызму. Так проста ўбачыць дзікіх звяроў можна далёка не ўсюды. Аднак па меры набліжэння да пітомніка наш энтузіязм змяншаўся. Ехаць амаль два з паловай дзясяткі кіламетраў па жвіровай, няхай і падмарожанай дарозе, разбітай лесавозамі, — то яшчэ выпрабаванне. Няздарма і мясцовыя жыхары з ідэі развіваць тут агратурызм паветраных замкаў не будуюць.
— Была б зіма больш снежнай, людзі, можа, і паехалі б. Прыгожа! І спачатку сюды сапраўды ездзілі. Машын было шмат: з раёна, вобласці… Але ў нас іншыя задачы. Мы займаемся развядзеннем жывёл, а значыць, пускаць людзей на тэрыторыю, у вальер, усё ж непажадана. Санітарныя патрабаванні! Ды і староннія людзі для аленяў — фактар стрэсу. Звяры не ведаюць, куды ім дзявацца. Нават мне даюць сябе пагладзіць далёка не заўсёды.
Саламяны брэнд
І цеплыні ў «паўночным краі» дастаткова. Этнографам тут раздолле.Няздарма адразу некалькі традыцый, якія маюць дачыненне да Гарадоцкага раёна, ужо сталі нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчынай краіны. Каларыт — у дэталях. Калі ткацтва — то ажурнае. Калі саломапляценне — то пераважна спіральнае.
Для пачатку — лікбез. Народны майстар Васіль Сіманковіч у
Уводзім у курс справы: з дапамогай тэхналогіі спіральнага саломапляцення рабілі, як правіла, ёмістасці для захоўвання накшталт усялякіх бочак і кошыкаў. Выдатная і танная, дарэчы, выходзіла альтэрнатыва дрэву:
— Салома — гэта «тэрмас». Яна стрымлівае пранікненне вільгаці, уздзеянне тэмпературы. Менавіта ў падобных саматканых вырабах спрадвеку аддавалі перавагу захоўваць збожжа, насенне, бабовыя, крупы, нават муку, складаць яйкі, вэнджаніну.
Цікавімся, як спіральнае саломапляценне стала тутэйшым брэндам. Аказваецца, адраджаюць яго ў гэтых краях ужо на працягу дзесяці гадоў, у доме фальклору і рамёстваў праводзіцца адпаведны гурток, нават конкурсы арганізоўвалі.
— Асобныя майстры былі ў Браславе, у Віцебску. На Гарадоччыне тэхналогіяй цяпер валодаюць каля дзесяці чалавек. Дарэчы, калі мы заняліся спіральным саломапляценнем, ажывіліся і іншыя раёны. Падключыліся, напрыклад, у Верхнядзвінску, — заўважае Васіль Сіманковіч.
Жаданне адрадзіць народны промысел у Васіля Паўлавіча ўзнікла нездарма. Кіраўнік гуртка лозапляцення ўспамінае: цікавасць наогул была да ўсіх рамёстваў, што існавалі ў раёне. Але да спіральнага саломапляцення ўвага была асаблівая: занадта шмат падобных маляўнічых «экспанатаў» бачылі ў гарадоцкіх вёсках.
— Цікавасць да іх у людзей, дарэчы, не знікае і цяпер. Замаўляюць у нас невялікія кошыкі, міскі, сухарніцы. Памятаюць, як нешта падобнае ў бабулі ў вёсцы бачылі