«Паехалі, у чым былі». Як Пётр Фамін аднаўляў сістэму сувязі ў бруднай зоне пасля трагедыі на ЧАЭС
У 1986 годзе супрацоўнік аддзела сувязі УУС Віцебскага аблвыканкама Пётр Фамін 25 красавіка адзначыў 32-годдзе, а на наступны дзень за многія сотні кіламетраў ад Віцебска адбылася самая страшная тэхнагенная катастрофа XX стагоддзя. Аварыя на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі. Тады інжынер у міліцэйскіх пагонах і ўявіць не мог, што ўсяго праз два тыдні пасля выбуху на АЭС адправіцца ў Хойніцкі раён, каб несці службу ў зоне адсялення. Ветэран міліцыі распавёў, да чаго ён думкамі рыхтаваўся 38 гадоў таму, адпраўляючыся на месяц у небяспечную камандзіроўку, пра што распытвалі пасля яе саслужыўцы і якія ўласныя вынаходствы інжынер укараняе ў паўсядзённым жыцці.
Што такое радыяцыя, як яна дзейнічае на чалавека і якія наступствы можа выклікаць, Пётр Фамін тэарэтычна ведаў яшчэ па службе ў арміі, якую праходзіў у хімразведцы. Калі камандаванне набірала добраахвотнікаў, з яго аддзела ён аказаўся адзіным з пяці чалавек, хто змог адправіцца ў камандзіроўку ў Хойніцкі раён. "Перад адпраўкай мы з жонкай пасядзелі, пагаварылі, амаль папрашчаліся, бо незразумела было яшчэ, што нас чакае. У нас была дачка, але ўсё ж жонка, якая працавала са мной ва УУС, разумела, што інакш нельга. Страшна не было, адчувалася нейкая трывога, таму што ехалі ў невядомасць, ніхто не мог расказаць, як там - у зоне з радыеактыўным заражэннем, няма з чым было параўнаць", - распавёў Пётр Фамін.
На месца прыбылі 11 мая, ехалі трыма аўтобусамі - 102 чалавекі ў зводным атрадзе. Усе - хто ў чым быў на службе, у міліцэйскай форме, некаторыя нават зубную шчотку з сабой не ўзялі. Гэта потым, калі першы зводны атрад з Віцебскай вобласці вярнуўся, калегі распытвалі, што пакаваць у чамаданы, а для першапраходцаў выпрабаванне было не з лёгкіх. "Элементарна не хапала звычайнага спартыўнага касцюма, каб пераапрануцца. Нам выдалі ахоўную вопратку, нейкія піжамы, пасялілі ў пустым будынку школы ў Стралічава. Першыя дні сышлі на ўладкаванне побыту - дзе паспаць, умыцца, прымаць ежу. Потым секлі дрэвы, каб усталяваць КПП на мяжы зоны, куды ўезд быў забаронены", - падзяліўся падпалкоўнік у адстаўцы.
Што такое радыяцыя, як яна дзейнічае на чалавека і якія наступствы можа выклікаць, Пётр Фамін тэарэтычна ведаў яшчэ па службе ў арміі, якую праходзіў у хімразведцы. Калі камандаванне набірала добраахвотнікаў, з яго аддзела ён аказаўся адзіным з пяці чалавек, хто змог адправіцца ў камандзіроўку ў Хойніцкі раён. "Перад адпраўкай мы з жонкай пасядзелі, пагаварылі, амаль папрашчаліся, бо незразумела было яшчэ, што нас чакае. У нас была дачка, але ўсё ж жонка, якая працавала са мной ва УУС, разумела, што інакш нельга. Страшна не было, адчувалася нейкая трывога, таму што ехалі ў невядомасць, ніхто не мог расказаць, як там - у зоне з радыеактыўным заражэннем, няма з чым было параўнаць", - распавёў Пётр Фамін.
На месца прыбылі 11 мая, ехалі трыма аўтобусамі - 102 чалавекі ў зводным атрадзе. Усе - хто ў чым быў на службе, у міліцэйскай форме, некаторыя нават зубную шчотку з сабой не ўзялі. Гэта потым, калі першы зводны атрад з Віцебскай вобласці вярнуўся, калегі распытвалі, што пакаваць у чамаданы, а для першапраходцаў выпрабаванне было не з лёгкіх. "Элементарна не хапала звычайнага спартыўнага касцюма, каб пераапрануцца. Нам выдалі ахоўную вопратку, нейкія піжамы, пасялілі ў пустым будынку школы ў Стралічава. Першыя дні сышлі на ўладкаванне побыту - дзе паспаць, умыцца, прымаць ежу. Потым секлі дрэвы, каб усталяваць КПП на мяжы зоны, куды ўезд быў забаронены", - падзяліўся падпалкоўнік у адстаўцы.
Калі зводны атрад з Віцебшчыны прыбыў на месца службы (а разам з ім і такія ж атрады з іншых абласцей), там ужо знаходзіліся ваеннаслужачыя, і, па словах Пятра Фоміна, у іх усё было выразна арганізавана. "Памятаю, як яны вырошчвалі цыбулю. У драўляных скрынях была зямля, якую яны прывезлі з незаражанай зоны і куды высаджвалі цыбуліны. Скрыні накрывалі цэлафанавымі пакетамі і выстаўлялі на падваконнікі. Зялёныя пёры выкарыстоўвалі ў ежу. Адзін эпізод - здавалася б, дробязь, але ён паказвае, як нашыя вайскоўцы добра прыстасоўваліся да такіх умоў", - распавёў віцяблянін.
У складзе дзяжурных атрадаў Пётр Фомін ахоўваў дарогі, па якіх у абодва бакі ішлі машыны. На шашы міліцыянты стараліся знайсці самае чыстае ад радыяцыі месца. Звычайна гэта была сярэдзіна праезнай часткі, бо з ветрам і ападкамі ўся радыеактыўная пыл сыходзіла на абочыны.
Таксама патрулявалі вёскі, рабілі абыход па ўсіх дамах, правяраючы, ці не застаўся нехта з людзей. "Населеныя пункты там былі зусім іншыя, значна большшыя, чым у нас, гэта ж поўдзень. У адной вёсцы магло стаяць і па 300 дамоў, тады як у нас, на Віцебшчыне, тыповыя вёсачкі маленькімі былі - дамоў на 20-30. І пакуль там з аднаго канца дойдзеш да другога, то глядзіш, што і часу ўжо прыстойна прайшло. У жыллі было шмат усякага дабра, людзі з'язджалі ў лепшым выпадку з невялікім запасам адзення і дакументамі. Пакуль мы там працавалі, у нас і зброі не было, праз пару дзён дадумаліся браць з сабой палкі. Вельмі шмат сабак адвязвалі ад ланцугоў, гаспадарам казалі, што яны ўсяго на пару дзён з'язджаюць, вось яны сваіх чацвераногіх вартавых і не бралі з сабой. Былі і такія псы, што па звычцы кідаліся на чужынцаў. Шкада іх было. Мы палкамі прысоўвалі да сабак міскі з ежай, вёдры з вадой, каб тыя не памерлі ад абязводжвання і голаду, а калі да нас прывыкалі трохі, спускалі іх з ланцуга, каб самі маглі знайсці прапітаванне", - падзяліўся ўспамінамі Пётр Фомін.
У складзе дзяжурных атрадаў Пётр Фомін ахоўваў дарогі, па якіх у абодва бакі ішлі машыны. На шашы міліцыянты стараліся знайсці самае чыстае ад радыяцыі месца. Звычайна гэта была сярэдзіна праезнай часткі, бо з ветрам і ападкамі ўся радыеактыўная пыл сыходзіла на абочыны.
Таксама патрулявалі вёскі, рабілі абыход па ўсіх дамах, правяраючы, ці не застаўся нехта з людзей. "Населеныя пункты там былі зусім іншыя, значна большшыя, чым у нас, гэта ж поўдзень. У адной вёсцы магло стаяць і па 300 дамоў, тады як у нас, на Віцебшчыне, тыповыя вёсачкі маленькімі былі - дамоў на 20-30. І пакуль там з аднаго канца дойдзеш да другога, то глядзіш, што і часу ўжо прыстойна прайшло. У жыллі было шмат усякага дабра, людзі з'язджалі ў лепшым выпадку з невялікім запасам адзення і дакументамі. Пакуль мы там працавалі, у нас і зброі не было, праз пару дзён дадумаліся браць з сабой палкі. Вельмі шмат сабак адвязвалі ад ланцугоў, гаспадарам казалі, што яны ўсяго на пару дзён з'язджаюць, вось яны сваіх чацвераногіх вартавых і не бралі з сабой. Былі і такія псы, што па звычцы кідаліся на чужынцаў. Шкада іх было. Мы палкамі прысоўвалі да сабак міскі з ежай, вёдры з вадой, каб тыя не памерлі ад абязводжвання і голаду, а калі да нас прывыкалі трохі, спускалі іх з ланцуга, каб самі маглі знайсці прапітаванне", - падзяліўся ўспамінамі Пётр Фомін.
На шчасце, абяззброеным міліцыянерам не даводзілася сутыкацца з марадзёрамі, якія імкнуліся выносіць з дамоў усё мала-ці мала каштоўнае, аж да пасцельнай бялізны. "Быў раз выпадак, калі мы абыходзілі адну вёску. На памілуй бог прасілася ў дом дзяўчына нейкія асабістыя рэчы забраць. Не пусцілі, не належыць. Сказалі ёй, калі сапраўды нешта каштоўнае засталося ў доме, напрыклад, дакументы на дзяцей, то трэба звяртацца ў штаб, пісаць заяву і тады можна разам з начальнікам штаба прыехаць за важнымі рэчамі", - распавёў Пётр Фамін.
Затым міліцыянерам паставілі задачу наладжваць сувязь у абясточаных населеных пунктах. Віцяблянін з калегамі хадзіў з пераноснымі радыёстанцыямі, акумулятары для іх падзараджалі там, дзе жылі і электрычнасць не была адключана. І інжынеру трэба было прыдумаць, як падтрымліваць сігнал такіх радыёстанцый на адлегласці 15-20 км ад штаба. Ён знайшоў выйсце - на апорах ліній электраперадач усталявалі стацыянарныя антэны і яны дапамагалі лавіць патрэбную хвалю і дакладваць на цэнтральны КПП аб абстаноўцы ў населеным пункце. Такі сістэмай сувязі потым карысталіся тыя, хто прыехаў у чарнобыльскую камандзіроўку пасля іх.
"Шмат чаго было. У палявых умовах, на каленцы, даводзілася рамантаваць усялякую радыётэхніку і ніхто не глядзеў, чыёй службе яна належыць - ратавальнікам, вайскоўцам ці міліцыі, усе працавалі цесна, плячо аб плячо, дапамагалі адзін аднаму, як маглі", - падкрэсліў віцяблянін.
Дозу радыяцыі, якую міліцыянеры тады атрымалі, асабліва ніхто не вымяраў. Партатыўныя дазіметры давалі розныя паказчыкі, і нешта ставілі проста на вока. "Я думаю, што мы, хто быў у той камандзіроўцы ў першы месяц, радыяцыі атрымалі менш, чым тыя, хто прыехаў пазней. Спачатку нам нават рэспіратараў не выдавалі. У нашу "змену" не было ападкаў, нават ваду з закрытых студняў пілі. Наяўнымі ў нас партатыўнымі дазіметрамі ўзровень радыяцыі ў вадзе немагчыма было вымераць, для гэтага патрэбны былі спецыяльныя прыборы, але тэарэтычна мы ведалі, што да першых дажджоў вада была прыдатная да ўжывання. Тыя, хто прыбыў пасля нас, ужо пацярпелі мацней, як мне здаецца, таму што ў той час і ападкі выпадалі, кірунак ветру змяняўся", - растлумачыў Пётр Фамін.
"Шмат чаго было. У палявых умовах, на каленцы, даводзілася рамантаваць усялякую радыётэхніку і ніхто не глядзеў, чыёй службе яна належыць - ратавальнікам, вайскоўцам ці міліцыі, усе працавалі цесна, плячо аб плячо, дапамагалі адзін аднаму, як маглі", - падкрэсліў віцяблянін.
Дозу радыяцыі, якую міліцыянеры тады атрымалі, асабліва ніхто не вымяраў. Партатыўныя дазіметры давалі розныя паказчыкі, і нешта ставілі проста на вока. "Я думаю, што мы, хто быў у той камандзіроўцы ў першы месяц, радыяцыі атрымалі менш, чым тыя, хто прыехаў пазней. Спачатку нам нават рэспіратараў не выдавалі. У нашу "змену" не было ападкаў, нават ваду з закрытых студняў пілі. Наяўнымі ў нас партатыўнымі дазіметрамі ўзровень радыяцыі ў вадзе немагчыма было вымераць, для гэтага патрэбны былі спецыяльныя прыборы, але тэарэтычна мы ведалі, што да першых дажджоў вада была прыдатная да ўжывання. Тыя, хто прыбыў пасля нас, ужо пацярпелі мацней, як мне здаецца, таму што ў той час і ападкі выпадалі, кірунак ветру змяняўся", - растлумачыў Пётр Фамін.
З тых часоў у яго не засталося ніякіх асабістых фотаздымкаў, хіба што агульны, калі ўвесь атрад выйшаў на пастроенне ў першы дзень службы і іх захавалі на камеру. Арыгінал гэтага здымка захоўваецца ў музеі УУС у экспазіцыі, прысвечанай супрацоўнікам міліцыі Віцебшчыны, якія пабывалі ў зоне адсялення.
"Нам адразу сказалі, што фатаграфаваць там забаронена. Ды і не было ў нас асаблівага жадання захоўваць такое на памяць. Не скажу, што было цяжка, але і лёгкай такую службу не назавеш. Цяжэй за ўсё пераносілі разлуку з блізкімі, адтуль бо нельга было патэлефанаваць дадому, не супакоіць родных, што ты жывы і здаровы. Дарэчы, тады ў нас і не хварэў ніхто, лекар, які знаходзіўся з намі, здзіўляўся, як мы ўмудряліся быць такімі здаровымі. А калі вярнуліся ў Віцебск, нас сабралі ў актавай зале, пачалі распытваць, асабліва тых, хто збіраўся з другім зводным атрадам паехаць у камандзіроўку. Я ім кажу - мяч хаця б з сабой вазьміце, паміж дзяжурствамі, акрамя сну, захачацца чымсьці заняцца, так у футбол паганяеце, каб не звар'яцець ад гнятлівай абстаноўкі", - узгадвае Пётр Фамін.
"Нам адразу сказалі, што фатаграфаваць там забаронена. Ды і не было ў нас асаблівага жадання захоўваць такое на памяць. Не скажу, што было цяжка, але і лёгкай такую службу не назавеш. Цяжэй за ўсё пераносілі разлуку з блізкімі, адтуль бо нельга было патэлефанаваць дадому, не супакоіць родных, што ты жывы і здаровы. Дарэчы, тады ў нас і не хварэў ніхто, лекар, які знаходзіўся з намі, здзіўляўся, як мы ўмудряліся быць такімі здаровымі. А калі вярнуліся ў Віцебск, нас сабралі ў актавай зале, пачалі распытваць, асабліва тых, хто збіраўся з другім зводным атрадам паехаць у камандзіроўку. Я ім кажу - мяч хаця б з сабой вазьміце, паміж дзяжурствамі, акрамя сну, захачацца чымсьці заняцца, так у футбол паганяеце, каб не звар'яцець ад гнятлівай абстаноўкі", - узгадвае Пётр Фамін.
З таварышамі па службе, з якімі прайшоў тую няпростую камандзіроўку, віцяблянін затым бачыўся часта - па працы ездзіў па раёнах, сустракаўся з "чарнобыльцамі". Яны заўсёды адзін у аднаго цікавіліся здароўем, абменьваліся навінамі.
Пётр Фамін усё жыццё працуе з "жалязякамі". Схільнасць да інжынернай справы ў яго выявілася яшчэ ў школе, у 16 гадоў ён скончыў курсы тэлерадыёмастароў і з таго часу з тэхнічнай спецыяльнасцю не расставаўся. Працаваць у міліцыі ён пачаў у 1974 годзе ў заходнім Казахстане, там пазнаёміўся з будучай жонкай, ураджэнкай Віцебска, з якой затым пераехаў на яе малую радзіму. Пётр Фамін пасля сыходу на пенсію яшчэ доўга заставаўся ў міліцыі - быў намеснікам начальніка радыёмайстэрні, дзе рамантавалі ўсялякую спецтэхніку, і канчаткова пакінуў службу толькі летась.
Пётр Фамін усё жыццё працуе з "жалязякамі". Схільнасць да інжынернай справы ў яго выявілася яшчэ ў школе, у 16 гадоў ён скончыў курсы тэлерадыёмастароў і з таго часу з тэхнічнай спецыяльнасцю не расставаўся. Працаваць у міліцыі ён пачаў у 1974 годзе ў заходнім Казахстане, там пазнаёміўся з будучай жонкай, ураджэнкай Віцебска, з якой затым пераехаў на яе малую радзіму. Пётр Фамін пасля сыходу на пенсію яшчэ доўга заставаўся ў міліцыі - быў намеснікам начальніка радыёмайстэрні, дзе рамантавалі ўсялякую спецтэхніку, і канчаткова пакінуў службу толькі летась.
У Віцебску ён заспеў час будаўніцтва будынка УУС, які з'явіўся на месцы былога вайсковага ДОТа. У новым "доме міліцыі" Пётр Фамін наладжваў сістэму сувязі, паступова пераходзячы з тэлефаніі на сучасныя прылады. Яшчэ студэнтам-завочнікам Віцебскага тэхналагічнага інстытута (цяпер гэта Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт) ён у якасці дыпломнай працы, якую, дарэчы, абараніў на выдатна, распрацаваў станок для вырабу складанарэзных інструментаў для раскрою абутку. Уласныя вынаходкі ў яго з'яўляліся і пазней. На дачы дапытлівы інжынер, які сёння адзначыў 70-годдзе, скаструяваў для парнікоў сістэму дзвярэй, якія закрываюцца і адчыняюцца дыстанцыйна - праз дадатак у смартфоне. Яму да гэтага часу цікава важдацца з механізмамі, провадамі, вывучаць новае і рабіць адкрыцці, колькі ўсяго можна стварыць, варта толькі прыкласці ўмелыя рукі, уяўленне і трывалыя веды механікі.