Рэстаўрацыя Сафійскага сабора ў Полацку ўжо дасягнула верхніх ярусаў фасада
– Гэта вельмі адказная, складаная і ў той жа час цікавая праца. Яна дае магчымасць дакрануцца да гісторыі, прыкласці руку да захавання нацыянальнага здабытку. Бо пройдзе час, і калі-небудзь кожны, хто тут працуе, зможа з гонарам сказаць: «А я рэстаўраваў Сафійскі сабор!», – падкрэслівае значнасць місіі будаўнікоў дырэктар ЧПТУП «Гравеліт» Аляксандр Балобаеў.
Якасна выконваць рэстаўрацыйныя работы пад сілу далёка не кожнай будаўнічай арганізацыі. Але «Гравеліт» ужо мае паспяховы досвед такой дзейнасці. Пяць гадоў таму за рэканструкцыю старадаўніх карпусоў полацкага езуіцкага калегіума прадпрыемства было ўзнагароджана дыпломам пераможцы рэспубліканскага конкурсу «На лепшае дасягненне ў будаўнічай галіне Рэспублікі Беларусь».
Дацягнуцца да нябёсаў
Вежы Сафійскага сабора ўзносяцца ўверх на 51 метр. Падчас папярэдняй рэстаўрацыі работы на вышыні выконваліся альпіністамі, а цяпер – з дапамогай трох аўтавышак. Дзве з іх – айчынныя, з даўжынёй стрэлы 30 метраў. Складанай тэхнікай, арандаванай у наваполацкага будаўніча-мантажнага трэста №16, умела кіруюць машыністы Уладзімір Маслакоў і Максім Пятроўскі.
А самая магутная 60-метровая аўтавышка ўзята ў арэнду ў ААТ «Нафтан». Такіх дарагіх машын імпартнай вытворчасці ў Беларусі толькі дзве. Маніторынг усяго працоўнага працэсу тут вядзе бартавы камп'ютар. Дзякуючы спецыяльнай сістэме стабілізацыі кошык увесь час утрымліваецца ў роўным становішчы.
Перад тым, як падняцца на вышыню, тынкоўшчыкі-маляры Наталля Прыгун і Наталля Козырская загружаюць на рабочую платформу інструменты і матэрыялы. Суправаджаць напарніц будзе кіроўца-машыніст Юрый Баранчук, кіруючы пад'ёмнікам прама з люлькі. Каб адчуць адказнасць моманту, я таксама напрошваюся падняцца разам з імі.
Паколькі ў кошык нельга змясціць больш за трох чалавек, Наталля Козырская саступае мне сваё месца, а заадно аддае засцерагальны пояс, які прышпіляецца да парэнчаў. Выканаўшы правілы бяспекі, пачынаем плаўны рух. Першы, другі ярусы – і вось мы ўжо дасягаем таго ўзроўню, дзе бываюць толькі птушкі.
Адсюль адкрываецца цудоўны від на наваколле, а кумполы храма, што паляць у небе, выглядаюць яшчэ больш велічна. Адначасова заўважны сляды пашкоджанняў. Таму будаўнікі сантыметр за сантыметрам беражліва аднаўляюць сцены помніка, каб любавацца яго прыгажосцю маглі яшчэ многія пакаленні нашых нашчадкаў.
Плошча фасадаў Сафійскага сабора – амаль 6,5 тысяч кв.м. Спачатку са сцен знялі старую фарбу і тынкоўку, якая дрэнна трымаецца, затым прагрунтавалі і правялі біяахову ад грыбка, далей выконваецца шпаклеўка, яшчэ адна грунтаванне і двухслаёвая афарбоўка.
Паміж нанясеннем кожнага пласта неабходна вытрымаць абумоўленыя тэхналогіяй перапынкі. Затрудняе працэс наяўнасць шматлікіх дэкаратыўных элементаў (карнізы, пілястры, пілоны), уносіць свае карэктывы непагадзь. Але самай галоўнай складанасцю з'яўляецца той факт, што працаваць трэба на вышыні.
Дарэчы, не толькі ў прамым сэнсе гэтага слова. Бо стваральнікі неперасягненых архітэктурных шэдэўраў задаюць сучасным будаўнікам тую вышыню, да якой павінен імкнуцца кожны прафесіянал. У іх можна навучыцца і творчасці, і любові да сваёй справы, і ўменню адпавядаць прагрэсіўным тэндэнцыям эпохі. Ды і кожнаму з нас, устремленыя ў неба шпілі Сафійскага сабора, нагадваюць аб высокім прызначэнні чалавека.
– Майстэрства старажытных дойлідаў здзіўляе – перад імі хочацца зняць капялюш. Калі будавалі, то на стагоддзі, і якую прыгажосць стваралі! Да гэтага часу творы іх рук цешаць вока і душу, – не хавае захаплення Аляксандр Балобаеў.
Аб'ект асаблівага значэння
Сафійскі сабор – адна з жамчужын гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі, помнік найвышэйшай катэгорыі каштоўнасці, у лёсе якога адлюстраваліся галоўныя вехі гісторыі нашай краіны.
Да рэстаўрацыі такога аб'екта, як адзначыла прадстаўнік заказчыка, намеснік дырэктара Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка Таццяна Арлова, прад'яўляюцца асаблівыя патрабаванні.
У адпаведнасці з заканадаўствам, праектна-каштарысная дакументацыя павінна распрацоўвацца з дазволу Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь на аснове рэкамендацый па ахове помніка з мэтай стварэння ўмоў для яго доўгага захавання.
У прыватнасці, вельмі ўважліва трэба падыходзіць да выбару матэрыялаў. Напрыклад, цэмент у якасці асноўнага звязваючага рэчыва атрымаў шырокае распаўсюджванне толькі ў мінулым стагоддзі, а ў старажытнасці выкарыстоўвалі растворы на аснове вапны.
Калі сучасныя будаўнічыя сумесі не будуць спалучацца з тымі, што ўжываліся ў мінулыя стагоддзі, гістарычнаму аб'екту можа быць нанесена шкода. Каб гэтага не адбылося, навукоўцы бяруць узоры слаёў старадаўніх тынковак і фарбаў і аналізуюць іх фізіка-хімічныя ўласцівасці. У якасці аптымальных рэкамендавана ўжываць вапнавыя склады, якія дазваляюць сценам «дыхаць».
Праектна-каштарысную дакументацыю для аб'екта, як адзначыла Таццяна Арлова, распрацавалі спецыялісты ААТ «Віцебскпраектрэстаўрацыя». Генеральным падрадчыкам выступае КУППСП «Полацксельбуд», «Гравеліт» на субпадрадзе выконвае агульнабудаўнічыя работы, а прыватнае прадпрыемства «Вентмантаж» ужо ажыццявіла ўстаноўку прытокава-выцяжной вентыляцыі, каб нармалізаваць тэмпературна-вільготнасны рэжым унутры будынка.
Акрамя таго, у храме заменяць частку вокнаў, адрамантуюць водаадліўную сістэму, ўцяпліць дах. Кошт будаўнічых работ па дагаворы генпадраду – больш за 464 тыс. руб., завяршыць іх плануецца ў сярэдзіне жніўня.
Дарэчы
У межах падрыхтоўкі да Дня беларускага пісьменства рамонтныя работы ў Полацку праводзяцца на сямі аб’ектах гісторыка-культурнага запаведніка. Сярод іх – Музей беларускага кнігадрукавання, краязнаўчы музей, Мастацкая галерэя, будынак фондахранлішча. Фінансаванне ўсіх будаўнічых работ ажыццяўляецца са сродкаў абласнога бюджэту і часткова з уласных сродкаў музея-запаведніка.
Адкрыты для наведвальнікаў
Нягледзячы на рэстаўрацыю, Сафійскі сабор працягвае заставацца самым наведвальным турыстычным аб’ектам. У разгар сезона за месяц тут бывае да 14,5 тыс. чалавек, праводзіцца да 200 экскурсій, па суботах колькасць груп дасягае 20 за дзень.
– Закрывацца мы не плануем. У поўным аб’ёме праводзім і экскурсіі для турыстаў, і заняткі для дзіцячай аўдыторыі, і абрады-віншаванні для маладых. Кожную нядзелю можна паслухаць арганны канцэрт у выкананні Ксеніі Пагарэлай або Нелі Баровік, – распавяла загадчыца музея архітэктуры Сафійскага сабора Марына Чарнышова.
Дарэчы, нядаўна сямейная пара з Расіі, вырашыўшы атрымаць асалоду ад гукаў аргана, замовіла канцэрт выключна для сябе, аплаціўшы яго поўны кошт у суме 200 рублёў.
У перыяд канікул славутасць актыўна наведваюць школьнікі з розных гарадоў Беларусі. Сярод замежных турыстаў дамінуюць расіяне, прыязджаюць жыхары Германіі, Італіі, Іспаніі, Польшчы, апошнім часам вялікую цікавасць праяўляюць суседзі з Латвіі.
5 фактаў, якія мы павінны ведаць пра Сафійскі сабор:
1. Гэта самая першая мураваная пабудова на тэрыторыі нашай краіны, якая паклала пачатак гісторыі беларускага мураванага дойлідства.
2. Сабор увасабляў незалежнасць, сілу і моц Полацкай зямлі. Тут заключаліся дагаворы аб міры або абвяшчалася вайна, размяшчалася кафедра архіепіскапа, захоўваліся рэлігійныя святыні і княжацкая казна, ладзіліся прыёмы паслоў, пісаліся летапісы, знаходзіліся архіў і найбагацейшая бібліятэка.
3. У старажытнасці аблічча сабора было іншым. За амаль дзесяць стагоддзяў ён перажыў шмат драматычных падзей, пажараў, разбурэнняў. Быў сямікупальным, затым перабудоўваўся ў храм абарончага тыпу, 7 мая 1710 года быў перанесены ў руіны ў выніку выбуху порахавога склада, размешчанага ў сутарэннях. Адбудаваны ў 1750 г. у стылі позднебеларускага барока.
4. Дзейным храмам сабор быў да пачатку 20-х гадоў XX стагоддзя. Спачатку належаў праваслаўнай царкве. У 1596 годзе, пасля заключэння Брэсцкай царкоўнай уніі, перададзены ўніятам, у 1839 годзе -- вернуты праваслаўным.
Пасля закрыцця храма ў будынку размяшчаўся краязнаўчы музей, затым – збожжасховішча, кнігасховішча, філіял Віцебскага абласнога архіва. У 1969-м пачаліся маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні і рэстаўрацыйныя работы. У 1983 годзе адбылося адкрыццё канцэртнай залы камернай, у 1985-м – арганнай музыкі, у 1987-м – музея гісторыі архітэктуры сабора.
5. У цяперашні час сабор – значны культурны цэнтр рэгіёна, філіял Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка. Яго канцэртная зала – адна з лепшых у Еўропе – славіцца сваёй унікальнай акустыкай. Ніжні зала дазваляе ўбачыць фрагменты мура, фундамент і фрэскавыя роспісы ХІ ст., адны з самых старажытных на тэрыторыі Беларусі. Храм застаецца сімвалам тысячагадовай гісторыі і найбагацейшых культурных традыцый нашай зямлі.
Ларыса МАЛАШЭНЯ, фота аўтара. "Віцебскія весці".