Калядны пост: што трэба ведаць?
28 лістапада ў праваслаўных хрысціян пачынаецца Раствовы пост. Ён доўжыцца 40 дзён – па 6 студзеня – і таму, як і Вялікі, называецца Чатырыдзясятніцай. Ён таксама называецца Філіпавым: 27 лістапада, калі ідзе заўгавенне (г.зн. у апошні дзень перад пастом, калі можна ўжываць прадукты жывёльнага паходжання), адзначаецца дзень памяці святога апостала Філіпа.
ГІСТОРЫЯ І АСАБЛІВАСЦІ
Устанаўленне Раствовага посту адносіцца да старажытных часоў хрысціянства. Сведчанні старажытнай традыцыі можна знайсці ў працах Аўгусціна Блажэннага (IV стагоддзе), святога Льва Вялікага (V стагоддзе). Спачатку дакладнай рэгламентацыі яго працягласці не было. Сітуацыя захоўвалася аж да 1166 года, калі на спецыяльным саборы – пры канстанцінопальскім патрыярху Луцы і візантыйскім імператары Мануіле – усім хрысціянам прапанавалі трымаць пост перад Раством Хрыстовым сорак дзён. Гэта правіла захавалася да нашых дзён.
Час посту – нагода задумацца пра сваё жыццё, падысці да свята, ачысціўшыся ад грахоў пакаяннем, малітвай і пастом. «Прычына дзеяння посту на духаў злобы заключаецца ў яго моцным дзеянні на наш уласны дух. Укрочанае пастом цела дае чалавечаму духу свабоду, сілу, цвярозасць, чысціню, тонкасць. Толькі ў такім настроі дух наш можа супрацьстаяць нябачным ворагам сваім… Пост дае розуму цвярозасць, а малітва – гэта зброя розуму, якой ён адганяе ад сябе нябачных ворагаў. Пост прыніжае душу, а малітва посту чалавека вымаўляецца з самой душы, з глыбіні сэрца накіроўвае, узносіць яго да Бога», – пісаў свяціцель Ігнацій (Бранчанінаў).
Сводзіць дадзенае мерапрыемства да гастранамічных аспектаў і дыеты няправільна, папярэджваюць святары. І нагадваюць, што мэта – пост духоўны, у той час як пост цялесны – сродак дасягнення гэтай мэты. Абмяжоўваючы сябе ў ежы, вернікі ў той жа час больш увагі надаюць малітве, устрымліваюцца ад запалаў і заганаў, змагаюцца са сваімі недахопамі, спрабуюць дараваць крыўды і дапамагаць бліжнім, быць паблажлівымі да іх слабасцей, адмаўляюцца ад забаў.
Меру выканання суадносяць са сваімі сіламі і ступенню падрыхтоўкі да посту. Яна вызначаецца мерай прыняцця царкоўнага календара як часткі свайго жыцця. Калі ж казаць аб абмежаваннях у ежы падчас Ражствага посту, то забаронены мяса, яйкі і малочныя прадукты (сметанковае масла, сыр, малако). Па панядзелках, серадах і пятніцах нельга ўжываць рыбу, віно і раслінны алей.
У той жа час гэты перыяд не лічыцца такім строгім, як Вялікі пост або Успенскі. Па аўторках, чацвяргах, суботах і нядзелях можна прымаць ежу з раслінным алеем. Стравы з рыбы дазволены па суботах і нядзелях, а яшчэ – па вялікіх і храмавых святах, у дні вялікіх святых, калі яны прыпадаюць на аўторак ці чацвер. Напрыклад, Увядзенне ў храм Прасвятой Багародзіцы – вялікае двунадзесятае свята, якое адзначаецца 4 снежня. У гэтым годзе яно выпадае на чацвер, значыць, будзе дазволена рыба. Калі свята прыпадае на сераду ці пятніцу, то можна ўжываць віно і раслінны алей.
Пры гэтым царква дае паслабленні для хворых, цяжарных жанчын і дзяцей, людзей, занятых цяжкай фізічнай працай. Наогул, выключна строга трымаюць пост манахі, а мірані выконваюць яго, параіўшыся з духаўніком, і з улікам свайго здароўя.
Царкоўныя правілы не забараняюць вернікам збірацца за святочным сталом у пост. Хоць Новы год не рэлігійнае свята, у многіх храмах у навагоднюю ноч служаць малебен, пасля якога прыхаджане збіраюцца за поснай трапезай.
Найбольш строгі перыяд – з 2 па 6 студзеня, у гэтыя дні нават у суботу і нядзелю не ядуць рыбу. Апошні вечар Ражствовага посту, 6 студзеня, называецца Напярэдадні Каляд. У гэты дзень ад ежы стараюцца ўстрымлівацца да першай вечаровай зоркі – у памяць пра Віфлеемскую зорку, якая паказала шлях вешчунам да месца нараджэння Хрыста. І толькі ўвечары ядуць куццю – размочаныя ў вадзе збожжа пшаніцы з рознымі дадаткамі. Гэта страва і дало назву Напярэдадні Каляд. Увечары вернікі ідуць у царкву, дзе сустракаюць Раство Хрыстова.
Пасля Боскай літургіі разгаўляюцца – ядуць скоромную ежу.
ШТО Б ТАКОГА З'ЕСЦІ?
Ражствовы пост умесны не толькі з рэлігійнага пункту гледжання. Абмежаванні ў харчаванні ў снежні, напярэдадні чарады святаў, будуць карысныя любому. Але, з іншага боку, вытрымаць пост няпроста — бо ён прыпадае на самы пахмурны час года. У снежні дзень карацейшы, нам не хапае сонца, таму і настрой можа быць на нулі. З-за гэтага абмежаванні ў харчаванні могуць успрымацца асабліва цяжка. Як гэтага пазбегнуць і правесці пост з карысцю для цела і духу? Перш за ўсё не трэба рабіць тыповыя памылкі.
Самая распаўсюджаная называецца вегетарыянскім абжорствам: каб заглушыць голад, многія пачынаюць выконваць забароны фармальна: ужываюць толькі раслінны корм, але ядуць яго шмат, няправільна выбіраючы і спалучаючы стравы. Яны налягаюць на кашы, бульбу, макароны, саленні і марынады. Усё расліннае, а значыць, поснае! У выніку за тыдні посту набіраюць новыя кілаграмы і ўпадаюць у яшчэ больш цяжкую дэпрэсію.
Такі стыль харчавання не толькі не мае дачынення да хрысціянскіх традыцый, але і наогул адзін з самых шкодных. Есці кашы, бульбу і макароны рэкамендуюць умерана і разам з прадуктамі, багатымі на вітаміны і антыаксіданты. Справа ў тым, што салодкая, крухмалістая і салёная ежа не толькі павялічвае вагу, але і выклікае сапраўдны акісляльны стрэс, які прыводзіць да запалення і пашкоджання сасудаў і іншых тканін арганізма. Вольныя радыкалы ў такой ежы могуць нейтралізаваць толькі антыаксіданты.
Падобнымі ведамі ў галіне культуры харчавання нашы продкі не валодалі, але тым не менш умелі выдатна спраўляцца са свабоднымі радыкаламі. Бо аснову штодзённага рацыёну (а ў пост асабліва) складалі магутныя антыаксіданты — агародніна. Нашы прапрадзеды выбіралі тое, што захоўваецца даўжэй. Самымі папулярнымі былі капуста, цыбуля, часнык, рэпа, рэдзька, буракі, морква і іншыя дары прыроды. Запомніце: у пост кожную порцыю кашы, макаронаў і бульбы павінна суправаджаць нешта вітамінавае. Для гэтага выдатна падыдуць зеляніна і агародніна. Можна зрабіць вінегрэт або салат. Запіць такую трапезу лепш несалодкім чаем ці кавай. Цукар таксама валодае моцным аксідантным дзеяннем. Кампаты, кісялі і іншыя салодкія напоі, на жаль, маюць такі ж эфект.
У гэты час многія аддаюць перавагу не стаяць ля пліты дома, а купляць ужо гатовыя прадукты ці паўфабрыкаты. Існуе маса так званых посных прадуктаў, 99% якіх зроблены на аснове соі. У царкве зараз няма адзінага меркавання аб тым, ці варта ўжываць у пост сою. Вельмі папулярны ў нашых продкаў быў гарох у любых відах — ад кашы да мачанага. Таксама шмат бялку ў сачавіцы, фасолі і грыбах. Усё гэта павінна з'яўляцца на вашым стале часцей.
Не забывайце пра суботы і нядзелі. У гэтыя дні тыдня, а таксама па вялікіх святах дазваляецца рыба. У ёй ёсць амега-3 кіслоты і вітамін D, якія неабходныя ў цёмны час года. Шмат іх у тоўстых гатунках, а асабліва ў печані траскі. Іншых крыніц вітаміна D сярод посных прадуктаў няшмат. Хіба што хлеб з суцэльнага збожжа і раслінны алей, але толькі нерафінаваны. Карыстайцеся ім у пост нават для гатавання — гэта нядрэнная крыніца і іншых важных рэчываў.
Банкі з агуркамі, памідорамі і іншымі марынадамі папулярныя ў пост. Але гэта шкодная ежа. У даўнія часы кансервавалі толькі адкрытым спосабам — пад гнётам. Так салілі агуркі і іншую агародніну, квасілі капусту, мачылі яблыкі і ягады. Пры гэтым адбываўся працэс браджэння, і яны не гублялі карысных уласцівасцей. Такія нарыхтоўкі падчас посту вельмі добрыя.
Салодкія стравы ў пост забаронены, бо яны — для асалоды, а не для стрымлівання плоці. Але калі вы без іх не можаце, то значна карысней за варэнне з'есці традыцыйныя прысмакі кшталту пасцілы. Раней, калі цукар быў рэдкім і дарагім, з яблыкаў і ягад, не выкарыстоўваючы ніякіх дабавак, рабілі гэты прадукт.