Стары і лодкі: жыхар Браслава будуе унікальныя судны

Мікалай Юркевіч з Браслава на працягу трох дзесяцігоддзяў захоўвае традыцыі будаўніцтва драўляных лодак.

"Дзе тут лодкі робяць?" Першы ж чалавек, якога я сустрэў на ўскраіне Браслава, каля возера, не толькі зразумеў, пра што ідзе гаворка, але і безпамылкова паказаў на канкрэтнае падвор'е. Каля дома — дошкі і горы стружак, на спецыяльных козлах — канструкцыя, якая нагадвае шкілет рыбы, над якой схіліўся Майстар. Ён чаруе будаўнічым узроўнем, сякерай і рубанкам, а ў мяне з'явілася магчымасць на свае вочы ўбачыць, як "шкілет" ператвараецца ў судна, якому па плячы плаваць па вялікай вадзе.

Мікалая Юркевіча я не дарма назваў майстрам з вялікай літары: гэты чалавек на працягу 35 гадоў жыве тым, што будуе лодкі — вялікія і маленькія, "рабочыя конікі" для рыбакоў і элегантныя ладдзі для самых патрабавальных і пераборлівых заказчыкаў. Колькі лодак выйшла з-пад яго ўмелых рук? Ён даўно збіўся з ліку, але больш за траціну ўсіх плавальных сродкаў, якія стаяць сёння на прыколе на хвалях прыгараднага возера Дрывяты (а лік ідзе на сотні) — яго праца. "А колькі іх ужо згінула на дне, глеем зацягнулася!" — Мікалай Паўлавіч толькі рукой махае.

Ад "юнгі" да "капітана"

Мы займаемся кожны сваёй справай. Я задаю пытанні, Мікалай Паўлавіч нетаропка адказвае, ні на секунду не адрываецца ад працы. Толькі зрэдку пагладзіць сідую бараду або адкіне са лба пасмугу валасоў, паправіць шапку.

— Калі пачалося захапленне? З мора, думаю. У мяне ж як было: вучоба, праца, армія, а пасля ў мора падаўся. Пяць гадоў па хвалях: Афрыка, Канада, Амерыка, Куба. Галоўнае ж — караблі! Вельмі я імі цікавіўся, у вольныя хвілі вывучаў. Памятаю, усё думаў: і як гэтая жалязяка не патоне, не перавернецца? Стаў заўважаць: рэбры, распоркі, абшыўка, балласт — усё павінна быць на сваім месцы, асаблівай формы, падтрымліваць адно адно...

Пасля доўгага плавання Майстар вярнуўся ў Браслаў, дзе вырас: у гэты горад з бацькамі пераехаў у дзяцінстве, яшчэ ў 1950 годзе. Але ваду не забыў. Ды і як, калі навокал вялікія азёры, самае буйное, Дрывяты, наогул з акна дома відаць? А дзе вада, там і караблі. Няхай не такія вялікія, як у моры, але таксама паслухмяныя ўсім "водным" фізічным законам. Нядзіўна, што дапытлівы хлопец напрасіўся ў вучні ў артэль цесляроў, якія майстравалі лодкі. Прычым веды, атрыманыя падчас плаванняў, тут вельмі спатрэбіліся.

— Мяне ж старэйшыя салабонам тады звалі, — Майстар усміхаецца, а рубанок быццам сам па сабе "гуляе" па днішчы будучай лодкі, выганяе доўгую залацістую стружку. Мікалай Паўлавіч нагінаецца, прыдзірліва глядзіць уздоўж астовы судна, праводзіць па ім рукой. — "Ой, салабон, ды што ты разумееш!" Так мне казалі старыя. Гэта спачатку, пакуль не стаў ім рабіць слушныя заўвагі.

Судна, формы якога ачерчваюцца на маіх вачах, Майстар робіць на заказ Нацыянальнага парку "Браслаўскія азёры". Яно прызначана для артэлі, якая вядзе прамысловы вылаў рыбы. Па словах Мікалая Паўлавіча, ён робіць такую лодку, на якой можна будзе танцаваць без страху перакуліцца. Ну ці нагрузіць некалькі цэнтнераў сетак і без асцярогі адвезці іх на сярэдзіну возера пры самым вялікім ветры і хвалях.

У тым, што лодка выйдзе менавіта такой, Майстар упэўнены — даўно прайшлі тыя часы, калі ён рабіў памылкі.

Чаўно, які нельга падзелаць

Сёння ў Майстра выпрацаваўся свой стыль. Як і кожны спецыяліст сваёй справы, ён раўніва ахоўвае свае сакрэты і гатовы перадаць іх толькі вучням, калі будзе ўпэўнены, што яны працягнуць справу яго жыцця. Пакуль такіх няма, і гэта выклікае горыч у пажылога чалавека: добрых майстроў па "сталярна-воднай" справе засталося вельмі мала.

А ці патрэбны яны наогул? Бо сучасныя тэхналёгіі дазволілі наладзіць выпуск больш практычных лодак, вось колькі іх на рынках і ў крамах — алюмініевых, надуўных, пластыкавых. Аднак, як аказалася, "драўляшкі" застаюцца ў пашане ў знаўцаў. Так, драўляная лодка цяжкая, адносна нядоўгавечная, грувасткая. Але яна па-ранейшаму застаецца самай надзейнай і ціхай — не звініць, не стукае. Асабліва гэту якасць цэняць паляўнічыя і рыбаловы, якіх з кожным годам становіцца ўсё больш.

Па словах Мікалая Паўлавіча, яго галоўны сакрэт — асаблівыя прапорцыі лодак, якія доследным шляхам вызначаліся на працягу дзесяцігоддзяў.

— Як жа іх захаваць у таямніцы? Бо дастаткова зняць меркі з лодкі вашай вытворчасці. Звычайная рулетка, лінейка і штангенцыркуль — вось і ўсе "адмычкі" да сакрэту...

Аказалася, што гэта пытанне дылетанта.

— Можна меркі зняць. А вось ці паплыве ваша копія, ці адразу з берага на бок заваліцца? — погляд у Майстра смешлівы, з хітрынкай. Ён падыходзіць да купы дошак. — Добрыя дошкі, праўда? Роўныя, без сучкоў. А насамрэч гэта шлюб, нельга з імі працаваць. Ведаеце чаму? А я ведаю...

Асаблівы лес для асаблівага судна

У самога Мікалая Паўлавіча на выраб вялікай рыбацкай лодкі сыходзіць чатыры-пяць дзён. Шмат гэта ці мала, ён ацаніць не можа, толькі кажа, што часта даводзіцца губляць час на пошукі нармальнага будаўнічага матэрыялу.

— Інструмент гадамі збіраўся, пад сябе падганяў. Рукі, як гаворыцца, памятаюць. Вочы яшчэ не падводзяць. А вось лес сёння бывае такі — наплачашся! — дзеліцца думкамі Майстар. — Толькі станеш дошку гнуць, як яна папалам і лопне, то папярок, то уздоўж.

Стары для сябе даўно вызначыў, якім павінен быць якасны будаўнічы матэрыял. Многія мяркуюць, што лепшы лес — елавы. Ён больш шчыльны і смалісты, а значыць, і даўгавечны. Аднак Майстар аддае перавагу сасне.

— Елка пругкая і эластычная, так. Але яна ж і далі! Іншы раз цвік у дошку толькі накінеш, а яна трррэсь! і пайшла ўздоўж. Нагледзеўся я на такія справы. Можна і елавую лодку зрабіць, пастарацца. Толькі вось людзей шкада, якія могуць уніз галавой — і ў ваду. Сосна так не капрызіць. Але таксама не ўсякая падыходзіць. Абзу паважаю (пры раскройцы сартаменту — крайнія дошкі, — Аўт.), лепш не прыдумаеш.

Знак якасці

Сезон навігацыі падыходзіць да канца, а значыць, Майстра павінен чакаць працяглы перапынак у працы. Аднак, аказалася, зімой сумаваць старому не даводзіцца. Ужо цяпер у яго ёсць некалькі заказаў на будучы год. Ахвотнікі атрымаць добрую лодку падвозяць будаўнічы матэрыял, абмяркоўваюць з Майстрам выгляд будучага судна. Прычым часам трапляюцца сапраўды ўнікальныя заказы.

— Ужо даўно ніхто не падыходзіць і не паказвае пальцам: "Хачу такую ж лодку!". Цяпер усе хочуць, каб іх судна было асаблівым, незвычайным, пазнавальным, — Мікалай Паўлавіч прысеў, даў адпачынак рукам. Але вочы працягваюць вывучаць астов судна на козлах. Стары ацэньвае працу, прыкідвае наступны этап — абшыўку "шкілета". Не-не, ды і кіне позірк на падрыхтаваныя дошкі, быццам ацэньваючы іх якасць. — Гадоў, можа, пяць таму з Мёрскага раёна звярнуліся. Там спатрэбілася лодка, здольная ўтрымліваць і цягнуць за сабой прамысловы невад. Атрымаўся ледзь ці не баркас — самы шырокі і доўгі на маёй памяці. Сем з паловай метраў! Давялося галаву паламаць. Яшчэ былы ваенкам калісьці прасіў ладдзю вырабіць. Прывазіў малюнкі, карцінкі. Зрабіў! Можа, дзе да гэтага часу плавае, хто ведае. Ёсць мае лодкі і пад Мінскам, і нават у Падмаскоўі.

Калі ж у глухі зімовы сезон праца застопорыцца, напрыклад пры маразах, у Мікалая Паўлавіча знойдзецца занятак — няспешная нарыхтоўка элітнага будаўнічага матэрыялу. Лодачнік даўно заўважыў: самы якасны лес — зімовай валкі, калі смала ў дрэве "стаіць", а сама яно надзейна скавана марозам. У перапынках жа — любімае захапленне: рыбалка.

— З хлопцамі на рыбалку пойдзем! Па лёдзе спачатку жыўца наловім, потым "флажкі" паставім, будзем сядзець на беразе, шчупака лавіць, — узгадваючы пра рыбалку, лодачнік ажывіўся. Відаць, што гэта занятак — яго запал. Тым больш дзіўна, што сваёй лодкі ў Майстра няма. Дакладней, стаіць ля берага, недалёка ад дома, судна, якому сёлета стукнула... адзінаццаць гадоў. Даўно ўжо ад старасці раскалоліся дошкі, не трымаюць ваду. Час бы і замену "старушцы" змайстраваць. Толькі ўсё не атрымліваецца ў Мікалая Паўлавіча.

— У гэтым сезоне з таварышамі тры разы браліся за будаўніцтва ўласнай лодкі, — узгадвае Майстар. — Ды вось людзі ўсё ішлі і прасілі аддаць судна ім. Ужо з самага дрэннага матэрыялу клепалі, абы пару гадоў працягнула, і ўсё роўна ў нас лодку выпрашвалі.

Як бы там ні было, а справа Мікалая Паўлавіча працягваецца. Кожны раз, сустракаючы сваё судна на хвалях возера, ён разумее — жыве не дарма. Даведацца ж сваю лодку старому дапамагае фірмовы знак, які пакідаецца на кожным плавальным сродку: убіты ў дно спецыяльны цвік, які ў нейкім стратэгічным месцы сціскае дошкі. Выцягнуць цвік нельга, вось і блішчыць яго шляпка апазнавальным знакам.

Сяргей Мураўскі, "Народная газета"