Таямніцы Полацкай зямлі: у чым чэрпаюць сілу людзі, якія жывуць тут?

Спрабую даведацца, адкуль чэрпае сілы гэтая далікатнай на выгляд жанчына, на якую ўскладзены складаныя і ганаровыя абавязкі з боку як Беларускай праваслаўнай царквы, так і грамадскасці:

— Вы ўладальнік ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага і прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне», ганаровы грамадзянін Полацка і «Чалавек года Віцебшчыны», а таксама ініцыятар маштабных рэстаўрацыйных работ і шматлікіх акцый па адраджэнні і развіцці манастырскай інфраструктуры. Штодзённы сон — пяць-шэсць гадзін, сем-восем гадзін — у малітве… Як усё ўдаецца вытрымліваць і сумяшчаць?

Адказ ігуменні Еўдакіі кароткі:

— Пан Бог дае сілы. І, паверце, нікому з нас ён не даручыць ношу больш тую, якую чалавек у стане панесці. Значыць, такое маё прызванне — усёй душой служыць Богу і людзям. Дзеля міру, дабра і любові да бліжняга.

Выратуй маё жыццё

…Гэта здарылася некалькі гадоў таму. У прыватным сектары Полацка 79-гадовая пенсіянерка фарбавала франтон і ўпала з лесвіцы. Прама на іржавы металічны штыр, які працяў сэрца наскрозь. Цуд: яна не толькі засталася жывая, але і больш за дзве гадзіны… сама спрабавала яго выцягнуць.

Калі пацыентку даставілі ў аперацыйную, загадчык хірургічным аддзяленнем Пётр Гаўрылаў жахнуўся — металічны стрыжань таўшчынёй з чалавечы палец пашкодзіў і сэрца, і лёгкае. Увайшоўшы ў грудзі, тырчэў са спіны…


— Так, мабыць, гэта самая незвычайная аперацыя, якую давялося рабіць за час маёй 25-гадовай працы ў хірургіі, — кажа Пётр Аляксандравіч. — Такіх сур'ёзных пашкоджанняў нават выказаць здагадку не маглі, бо жанчына была ў прытомнасці. І калі на аперацыйным стале адкрылася ўся карціна ранення, давялося эксперыментаваць. Пры выдаленні часткі абрэзанага ратавальнікамі штыра бабуля магла ў любы момант памерці ад кровастраты — апарата штучнага кровазвароту не было. Але мы з калегамі знайшлі іншае рашэнне задачы: прыстасавалі уралагічны катетер. З яго дапамогай у самы адветственны момант і паменшылі інтэнсіўнасць крывацёку…

Адным словам, усё скончылася добра, і ўжо праз тры тыдні спрытная пенсіянерка палівала гародніну ў парніку. Дафарбавала б і злапомны франтон, калі б родныя не перашкодзілі…

Успамінаючы гэты выпадак, Пётр Гаўрылаў скуп на словы: праца — гэта проста праца. Вядома, бываюць і вось такія неардынарныя выпадкі. Але кожны хворы па-свойму ўнікальны. І ратаваць жыцці людзей — абавязак. Што ж тут можа быць гераічнага? 

…Нібыта ўсё правільна. Вось толькі сотні пацыентаў, якія прайшлі праз рукі докага хірурга, з гэтым не пагодзяцца. Каля 17 гадоў Пётр Аляксандравіч узначальвае хірургічнае аддзяленне Полацкай гарадской цэнтральнай бальніцы. Яго добра ведаюць ужо некалькі пакаленняў палачан. Многія абавязаны яму жыццём і здароўем. 

І ўсё ж, настойвае Пётр Аляксандравіч, збаўлены чалавек — гэта не заслуга асобна ўзятага хірурга:

— У нас выдатны калектыў, дзе спалучаны неардынарнае мысленне моладзі і каштоўны вопыт урачоў з шматгадовай практыкай. Ёсць усё неабходнае абсталяванне. Адных толькі лапараскапічных стоек тры штукі. Калі параўноўваць учарашнія і сённяшнія ўмовы — неба і зямля. Яшчэ нядаўна і думаць не маглі, што з дапамогай лапараскапіі будзем аперыраваць складаныя апендыксы, прабадныя язвы або пахвінныя грыжы. А сёння гэта рэальнасць. Так што сапраўднае і будучыня медыцыны — заслуга дзяржавы ў цэлым.

Дарэчы, цалкам падтрымлівае гэты пункт гледжання дачка Гаўрылава Паліна — шасцікурсніца Віцебскага медыцынскага ўніверсітэта. А яшчэ ў сям'і хірурга падрастаюць двое сыноў — Дзмітрый і Радзівон. Цалкам верагодна, што ў будучыні яны таксама захочуць стаць прадаўжальнікамі ўрачэбнай дынастыі. 

Прыстань сям'і Мурашка

Хто лічыць, што жыццё на сяле бесперспектыўна? Леанід і Аксана Мурашка з ААТ «Новыя Гараны» аспрэчаць гэтую думку аграпесімістаў мноствам довадаў на карысць адваротнага. Маладыя, прыгожыя, закаханыя ў прыроду… Ён — кіраўнік гаспадаркі, яна — галоўны ветурач. 


— Пазнаёміліся яшчэ ў студэнцкія гады, — узгадвае Аксана. — Разам вучыліся ў Лужаснянскім сельгастэхнікуме — так ён тады называўся. Ажаніліся, як толькі атрымалі дыпломы ветэрынараў. І з'ехалі працаваць на радзіму мужа — у Глыбоцкі раён. У 2003-м перабраліся сюды, у Новыя Гараны. Спадабалася. Тут, мабыць, і на пенсію пойдзем.

Моцна звязаўшы сваё жыццё з сельскай гаспадаркай, маладыя спецыялісты не толькі ні разу не пашкадавалі пра гэта, але і прыцягнулі да гэтай працы сваіх дзяцей. Так, дачка Каця — эканаміст, пасля адпачынку па доглядзе за дзіцем збіраецца працаваць бухгалтарам у гаспадарцы. Зяць асвоіў прафесію асемянатар. 14-гадовы сын Аляксандр збіраецца вучыцца на інжынера. 

Кіраўнік сямейства ўпэўнены:

— На вёсцы сёння для маладых выдатныя перспектывы. Тут заўсёды ёсць праца, магчымасць пабудаваць уласны дом, гадаваць дзетак у экалагічна чыстых умовах. Ды і цэны на жыллё мізэрныя ў параўнанні з горадам — за 5—8 тысяч даляраў можна купіць камфортнае жыллё. У нас ёсць свой дзіцячы сад, школа, Дом культуры, некалькі крамаў — усё неабходнае. І месцы найпрыгажэйшыя: шыкоўны лес, побач Заходняя Дзвіна. А якія разлівы вясной у вусці Дзвіны і Абольнянкі, што ўпадае ў яе! На гэта, паверце, варта паглядзець…

У сям'і Мурашка ўсе прывыклі быць разам і дома, і на працы, расказвае Аксана:

— Пачыналася ж як? Муж — ветфельчар, я — ветсанітар. Ён — ветурач, я — загадчыца фермы… Так і пайшло. 

Паўгода таму Леанід Аляксандравіч заняў пасаду дырэктара гаспадаркі, а Аксана Уладзіміраўна стала галоўным ветурачом. У штаце прадпрыемства, якое спецыялізуецца на племянным малочным жывёлагадоўлі, — больш за 140 чалавек. І звыш двух тысяч бурэнак, асобныя з іх даюць па 10—11 тысяч літраў малака ў год. Ёсць і рэкардсменкі — па пяць вёдраў у дзень!

— Стаіць задача дамагчыся яшчэ большай прадукцыйнасці, — дзеліцца планамі Леанід. — Выдатны вывадак цялят. Маладняк прадаем іншым гаспадаркам вобласці. У нас два комплексы і тры фермы. Штодня атрымліваем ад рэалізацыі малака каля 11 тысяч рублёў. Паціху пашыраем плошчы пад кармавую базу. Прадпрыемства працуе зтабільна, сярэдняя зарплата — звыш 800 рублёў. 

Сярэдні ўзрост супрацоўнікаў — каля 45 гадоў. Нядрэнна ў параўнанні з іншымі гаспадаркамі. І Мурашка ўпэўнены: гэта толькі пачатак. Будучыня вёскі — за маладымі. 

Археолагамі нараджаюцца

Падземныя храмы, старадаўнія фрэскі, старажытныя чарцяжы дойліда проста на цагліне… Суткамі можа працаваць у археалагічных «забоях», сантыметр за сантіметрам перабіраючы грунт, выкладчык кафедры гісторыі і турызму Полацкага дзяржуніверсітэта Аляксей Коц. І няўдачы яго не расчароўваюць, наадварот — акрыляюць. Аляксей Леанідавіч упэўнены: чым даўжэй паласа беспаспяховых пошукаў, тым значнейшым будзе поспех. 


— Полацкая зямля — гэта бязмежнае поле для даследаванняў, скарбніца мінулых, сапраўдных і будучых адкрыццяў, — сцвярджае Коц.

Археалогіяй Аляксей захапіўся яшчэ ў школьныя гады. І цяпер у свае 30 з невялікім ужо паспеў заразіць навукай дзясяткі студэнтаў:

— Вось, бачыце, дзве часткі старажытнага цагліны? — знаёміць вучоны з знаходкамі апошніх гадоў. — А цяпер паглядзіце, што тут намалявана… 

Я ўзіраюся ў сцёртыя стагоддзямі тонкія штрыхі… Дакладна! Яўна вымалёўваюцца чалавечыя фігуркі…

Коц расшыфроўвае малюнак:

— Цагліну мы знайшлі пры раскопках на месцы галерэі Спаса-Праабражэнскага храма. Тут намаляваныя вулічныя музыкі. У аднаго на галаве каўпачок — такі ўбор мог насіць скамарох, у руках — гуслі. Вось у іх і хаваецца галоўная таямніца. Яны крылападобныя. Атрымліваецца, што перад намі самае ранняе выява гэтага музычнага інструмента на тэрыторыі Старажытнай Русі. Да гэтага часу лічылася, што падобныя гуслі з'явіліся ў пачатку XIII стагоддзя, а наш цагліна — сярэдзіны XII. Значыць, яшчэ адзін міф разбураны…

Вось так, кропля за кропляй, папаўняецца летапіс Полацкага краю. Напрыклад, выяўленыя ў верхняй частцы Спаса-Праабражэнскай царквы рэшткі дэкору дазволілі даведацца, наколькі багата быў храм упрыгожаны. Зялёныя, жоўтыя, сінія гнёздышкі арнаментальнай кладкі, фрагменты малога і боль

…шырокіх аркавых паясоў.

— Храм быў нават некалькі перасычаны ўпрыгожаннямі, — разважае Аляксей Леанідавіч. — Значыць, ён бліжэй да Кіеўска-Чарнігаўскай школы дойлідства. Да такой жа думкі схіляюцца і расійскія архітэктары, у тым ліку з пецярбургскага Эрмітажа, з якімі мы цесна супрацоўнічаем.

Пытанне пра самую вялікую ўдачу для гісторыкаў прымушае археолага задумацца: ці можна ацаніць кожны артэфакт асобна, калі ўсе яны разам і складаюць непадзельную гісторыю найстаражытнейшай сталіцы Полацкага княства? І тым не менш найважнейшымі называе знойдзеныя доказы таго, што пад Спаса-Праабражэнскай царквой знаходзіўся яшчэ адзін храм:

— Падобных археалагічных адкрыццяў не было нідзе — ад Рыгі да Масквы і ад Ладагі да Кіева. А чаго варта пячатка самой Ефрасінні Полацкай, выяўленая пры раскопках? Бясцэнныя і рэшткі старажытных фрэсак, якімі былі распісаны сцены храма больш за 850 гадоў таму. Гэта, дарэчы, самы вялікі захаваны ансамбль Усходняй Еўропы, цяпер над ім працуюць спецыялісты.

Магчыма, хутка мы ўбачым ужо адноўленыя з гэтых фрагментаў палотны старажытнага жывапісу. І калі верыць словам вучонага, то на Полацкай зямлі хопіць працы яшчэ многім пакаленням археолагаў.

На шляху да смачнай мары

Перад паездкай у далёкі Пезара Кацярына Войчанка, вядома, вельмі хвалявалася. Як-ніяк італьянцы — вядомыя ў свеце гурманы. Чым можа здзівіць звычайная палачанка прызнаных прафесіяналаў кулінарнага мастацтва? Здзівіла. Ды яшчэ як!

Пачэснае журы прэстыжнага міжнароднага кулінарнага конкурсу, у якім удзельнічалі 12 прадстаўнікоў з розных краін свету, не выстаяла перад бульбянымі міні-піражкамі з мясной начынкай і аднагалосна аддало беларускі першае месца.

І нам, журналістам, на сустрэчы з Кацярынай Анатолеўнай, тэхнікам-тэхнолагам і загадчыцай вытворчасцю полацкага кафэ «Сустрэча», таксама пашанцавала: частаваліся цудоўнымі аўтарскімі пірожнымі.


…Найоўнейшы бісквіт, укрыты белым бельгійскім ш

окаладам, падкрэслівае неперадавальны смак крэму-чыз з вішняй. Паверце: пальчыкі не проста абліжаш, а праглынеш цалкам! Пакуль мы цешымся выбухам смаку, Кацярына спакушае: такога ласунка, маўляў, больш нідзе не паспытаеце. Як, зрэшты, і дзясяткі іншых унікальных страў, прыгатаваных па яе рэцэптах.

— Выбар прафесіі — спантаннае рашэнне, — усміхаючыся, успамінае яна. — Пасля школы скончыла гадавыя курсы кухараў і адразу прыйшла працаваць у гэтае кафэ. Потым — завочнае навучанне ў каледжы. Павышэнне кваліфікацыі ў Віцебску, Мінску, Маскве… Вельмі хутка зразумела: прафесія стала хобі. Хацелася ўдасканальвацца далей.

Так таленавіты кулінар стала заваёўваць вяршыні прафесійных конкурсаў. І не толькі ў Беларусі. Латвія, Літва, Чэхія… Разам з геаграфіяй пашыраўся і ўласны «рэпертуар» кухара Войчанкі. Складаныя фірмовыя стравы, новыя рэцэптуры, незвычайныя спалучэнні — поле для творчасці адкрылася неабсяжнае. Асабліва цікава, прызнаецца, злучаць традыцыйную беларускую кухню з атрыманым замежным вопытам. Атрымліваецца своеасаблівы кулінарны хенд мейд па тыпе «старыя рэцэпты пад новай канцэпцыяй». 

Цяпер Кацярына Войчанка — вядомы ў краіне прафесіянал, член гільдыі кухараў і шэф-кухараў Беларусі, «Чалавек года Віцебшчыны», арганізатар дзіцячай кулінарнай школы і майстар-класаў для юных палачан 4—11 гадоў. А кафэ «Спатканне», дзе Кацярына Анатолеўна працягвае працаваць, — самы запатрабаваны ў горадзе аб'ект грамадскага харчавання. Вяселлі, банкеты, юбілеі, выязныя мерапрыемствы, дастаўка святочных абедаў на дом — тут для палачан і шматлікіх гасцей горада рэалізуюцца самыя сучасныя формы абслугоўвання. Кацярына ўпэўнена: вось падрастуць вучні яе кулінарнай школы і ўсе разам ператвараць Палачаншчыну ў сталіцу гастранамічнага мастацтва. Няхай так і будзе!