Кропка на карце: Міёры – зямля пад белымі крыламі. Рэпартаж газеты «СБ».
Хранительница Ельни
Прамысловасцю замежных гасцей не здзівіш, ім падабаецца ў нас першародная прырода. Дзеля яе яны гатовыя марнаваць велізарныя грошы. У Мёрскім раёне размешчана найбуйнейшае нават па еўрапейскіх мерках верхавое балота Ельня. Яно з году ў год корміць мясцовых жыхароў: толькі журавін адсюль вывозяць на некалькі мільёнаў долараў у год. Корміць яно і бюджэт Мёрскага раёна. Чарговая дасягненне — грант у мільён еўра ад Еўрапейскага саюза ў рамках чарговага праекта ПРААН.
Для Касі Казачонак, выхавальніцы аднаго з мёрскіх дзіцячых садкоў, гэта балота, зрэшты, крыніца не даходу, а энергіі. «Тут я журавіны збіраю, тут рогі шукаю, тут рыбу лаўлю, тут з стрэльбай на загонной паляванні ўдзельнічаю», — паказвае яна свае фатаграфіі. Размаўляем з ёй, слу
рашаем цэлую лекцыю аб карысці «лёгкіх Еўропы» і разумеем: ахоўніцай Ельні яе назвалі нездарма.
— А хто будзе ахоўваць яе, акрамя мяне? — перапытвае яна. — Я жыву каля балота. Загарыцца яно — менавіта я ў першую чаргу гэта ўбачу, паведамлю і сама пабягу тушыць. Колькі разоў такое было. Ідзеш па лесе (а я і на паляванне хаджу, і на рыбалку, і грыбы з ліхтарыкам збіраю, усё заўважаю), глядзіш — галінка зламана, і разумееш: «Ага, значыць, людзі ў ягады заўчасна пайшлі». Падыдзеш, папросіш — зялёныя ж яшчэ… Плаваю на лодцы па возеры — сеткі на бераг выкідваю. Гэта ўсё для душы.
Кася Казачонак прызнаецца: на Ельні ведае кожную кочку. На балоце Мох — тым больш.
— Там жа пяць тысяч гектараў усяго — зусім мала. Ельня ў пяць разоў больш. У першы раз мяне туды завялі. У другі ўжо пайшла сама. Не зблудзіцца дапамагае інтуіцыя. Галоўны арыенцір — ведаць, куды выходзіць дадому.
Пейзаж на Ельні, распавядае, пейзажу рознь. Пры гэтым да тых шматлікіх турыстаў, якія згортваюць з афіцыйнай экалагічнай сцежкі, Кася Іосіфаўна ставіцца скептычна: няма чаго, смяецца, па маім балоце хадзіць. «Пройдзе адзін чалавек — будзе сцежка, — разважае яна. — Дваццаць — ужо цэлая дарога».
Шчыра прызнаюся суразмоўніцы: вобраз паляўнічай з прафесіяй выхавацелькі неяк не складваецца. Кася Іосіфаўна да такіх размоў даўно прывыкла. І ў чарговы раз тлумачыць: нягледзячы на ўсе здабытыя ёю «трафеі», чалавек яна не ваяўнічы, а спакойны. Інакш бы ў дзіцячым садзе і не працавала.
— Мне кажуць: ты ж паляўнічы, рыбак, пол змяніла, у агульным. А мне гэта ўсё проста па спадчыне перадалося. Я з дзяцінства расла на прыродзе. Дзед паляўнічым быў, тата, муж, і я за імі пацягнулася. Ды і хто сказаў, што паляванне толькі справа мужчын? Хапае ж і сярод іх такіх, каму яно нецікава. І страляць жа не абавязкова. Мне вось, напрыклад, прасцей загоншчыцай пабыць. У Эстоніі, Латвіі жанчын са стрэльбай дастатк
Стараста і вадаспад
73-гадовага старасту невялікай вёскі Суромшчына Міхаіла Сауця можна без усялякіх прыкрас назваць захавальнікам незвычайнага вадаспаду на рацэ Вята. Дзіўная справа: у яго некалі немалой вёсцы цяпер пражывае ўсяго 10 чалавек, размешчана яна на ўскраіне раёна — фактычна ля самай беларуска-латвійскай мяжы, а сумна тут не бывае ніколі. Да найпрыгажэйшай прыроднай славутасці едуць турысты, зазірае міліцыя — ці ўсё там у парадку? Патрулююць наваколлі памежнікі. Апошнія, дарэчы, даўно зразумелі: менавіта мясцовыя актывісты — тая самая дадатковая пара вачэй. Ці не прайшоў кантрабандыст? Ці не бачылі падазроную машыну? І да яго, расказвае спрытны дзед, з такімі пытаннямі зазіраюць пастаянна.
— А бегаюць парушальнікі? — пытаюся ўжо я.
— Не бачыў. Калі стаяць на варце кожнай незнаёмай машыны, то як разбярэш: хто на вадаспад прыехаў, а хто па іншай прычыне? Ды і мяжа ж па рацэ ў нас праходзіць, а для парушальнікаў гэта ўсё ж перашкода.
Памежных гісторый, зрэшты, усё ж хапае. Тыя часы, калі ў гэтыя краі без спецыяльнага дазволу афіцыйна і ўехаць было немагчыма, ужо прайшлі. Але пільнасць засталася.
— Прыехала да мяне неяк дачка з яе мужам і ўнучкай маёй, — успамінае Сауць. — Яны ў Латвіі жывуць. Паставілі ля хаты машыну і пайшлі да вадаспаду. І дваццаці хвілін не прайшло, як вярнуліся. На дарозе іх перахапіў памежнік. Спытаў, да каго менавіта завіталі… Адказалі. Але вось дакументы паказаць не змаглі: пакінулі ў машыне.
Усеагульная ўвага, разважаем мы са старастам, у любым выпадку добра. Бо жыхары многіх населеных пунктаў ёю абдзелены. Асабліва ў гэтых паўночна-заходніх краях, дзе што ні вёска, то фактычна хутар. «Жыць нармальна — гэта і людзей бачыць, і мець зносіны з імі. Мы і з суседзямі дружныя: адзін да аднаго, калі трэба, прыйдзем і дапаможам», — вучыць нас, уставшых ад пастаяннага зносін і жадаючых зліцца з прыродай гараджан, дзед Саўць. Сам ён гэта робіць. Турысты не дадуць збрехаць.
— І дарогу ўдакладняць, і вадзічкі папіць папросяць, — дадае ён. — Лепш за любога навігатара дапамагу. Адпачывальнікаў з машынамі хапае, моладзі на роварах таксама. Здаецца, у нашай Суромшчыне пабывала ўжо паў-Беларусі.
— Дык вам трэба тут экскурсіі праводзіць. Глядзіш, і зносін яшчэ больш было б, і распавядаеце цікава.
— А навошта? У інтэрнэце ж усё выкладзена…
Крыніца сілы для галоўнага ўрача
У Уладзіміра Пашковіча з аграгарадка Язна адразу некалькі іпастасяў: галоўны ўрач мясцовай бальніцы, актыўны ўдзельнік мясцовага народнага калектыву «Язынка», псаломшчык у тутэйшай царкве, кулінар, у чыім доме можна паспрабаваць хлеб уласнай выпечкі, выпіць шклянку-другую раўгені і з'есці талерку найсмачнейшых клёцак. Гаварылі мы з ім, зрэшты, у першую чаргу пра медыцыну (Язненская ўчастковая бальніца, дарэчы, была прызнана лепшай па выніках рэспубліканскага агляду за 2015 год, а самога Пашковіча ўзнагародзілі медалём «За працоўныя заслугі»). Прычым у кантэксце любові да малой радзімы.
Пра яго расказваюць: са свайго аграгарадка на павышэнне мог з'ехаць не раз і не два, нават у Мінск прапаноўвалі. Але не, застаўся.
— Мусіць, адыграла сваю ролю тое, што я вельмі рана ажаніўся — у 21 год, — кажа суразмоўца. — Бацька да гэтага часу памёр, а мама была інвалідам II групы. І ў маці маёй жонкі таксама былі праблемы са здароўем, таму нам і трэба было знаходзіцца побач з бацькамі. Хоць і кватэру ў Віцебску прапаноўвалі. Працаваў спачатку ў Глыбоцкім раёне, затым перабраліся сюды. А потым… Я ўпэўнены: чалавек можа чагосьці дасягнуць, толькі калі ён не скача з месца на месца. Гляджу на тых, хто прыходзіць да нас на размеркаванне, і заўсёды кажу: той, хто адразу заяўляе, што адпрацуе два гады і з'едзе, нічога добрага галіне не прынясе.і добрасумленна працаваць не будзе. Так у выніку і атрымліваецца.
Зрэшты, сядзець на адным месцы — гэта не пра Уладзіміра Пятровіча. Экскурсіі, выставы, канцэрты, выступленні.
— Не так, праўда, часта, як хацелася б. Выехаць адпачыць мне папросту няма калі. Вось глядзіце: жывем мы ў вёсцы, хто нас забавіць, калі не мы самі? Таму спачатку я ўдзельнічаў ва ўсіх тутэйшых мерапрыемствах, каб было цікава маёй сям'і — у мяне жонка і дзіця, ён пяць курсаў Віцебскага медуніверсітэта ўжо скончыў. А потым зразумеў: калі ў мяне ўсё гэта атрымліваецца, чаму б не забаўляць і іншых аднавяскоўцаў?
Бальніца пры гэтым, вядома, справа першачарговая. Доказ таму — амаль два з паловай дзясяткі прафесійных дыпломаў на сцяне. «Але мы ж не за ўзнагароды працуем, сам сябе я не прасоўваў дакладна, відаць, проста ўбачылі і звярнулі ўвагу», — сціпла кажа доктар Пашковіч. Адносіны з пацыентамі? Выдатныя. Ён, прызнаецца, заўсёды ўсміхаецца, жартуе. З дрэнным настроем да людзей нельга. Толькі вось адпачываць калі? Як удалося пазбегнуць эмацыйнага выгарання? Бо, разважаю ўслых, праца земскага доктара — справа кругласутачная.
— Я нават святы без алкаголю адзначаю. Таму што менавіта святы, па сутнасці, самыя цяжкія для медыкаў дні. Як хапае на ўсё часу і сіл? Мне дапамагае такі прынцып: у нядзелю я адпачываю. Калі ж камусьці дрэнна стала — вядома, прыйду. Але касіць сена ці секчы дровы не буду. З раніцы іду ў царкву, пасля можам з'ездзіць на возера ці па грыбы. Люблю парыцца ў лазні. Выконваю пасты — напэўна, гэта таксама дае сілы. Бо чалавек можа рабіць столькі, колькі яму дазволіць Бог. Я, значыць, магу.
Сям'я, што запаліла Дзісну
Адказ сям'і Астукевічаў тым, хто лічыць Дзісну — самы маленькі гарадок Беларусі і такі сабе «спальны мікрараён» Наваполацка — населеным пунктам хоць і прыгожым, але дэпрэсіўным: перш чым рабіць такія высновы, зазірніце на адно з праводзімых тут святаў. У канцы чэрвеня было чарговае — Дзень горада. Спявае, танцуе і гуляе Дзісна сапраўды запальней за ўсіх. Чыя заслуга? Мясцовыя ўнісон адкажуць: Аляксея Астукевіча, 34-гадовага дырэктара Дзісненскага гарадскога цэнтракультуры.
Па беразе Заходняй Дзвіны прагульваемся разам з ім і яго творчай сям'ёй. Што жонка Наталля, што сын Данііл, што дачка Маша — усе як на падбор «культурныя людзі». «Гэта вы яшчэ яго бацьку не бачылі, ён у Павяцці жыве», — падказваюць праваднікі і тым самым не даюць задаць першае пытанне: гены спрыялі? Аляксей пацвярджае, што да ўсяго прыгожага ён сапраўды цягнуўся з дзяцінства:
— Песні і гумар у нашым доме я чуў заўсёды. Бацькі да таго ж сябравалі з людзьмі, якія да творчасці таксама былі неабыякавыя. Ужо ў пяць гадоў я на «карпаратыве», калі бабулю на пенсію адпраўлялі, выдаў свой першы сольны канцэрт пад акампанемент вакальна-інструментальнага ансамбля. «Ружовыя ружы», памятаю, спяваў.
Філасофія сям'і Астукевічаў: галоўнае не поўнасць кішэні, а стан душы. Заўважаю: спяваць для сваіх, няхай і разам з бацькам і сынам (а бывала, і з дачкой) — гэта адна справа. Запальваць цэлы горад — іншая.
— Аднаму запаліць людзей не пад сілу, — пацвярджае Аляксей. — Мне сям'я дапамагае. З Наталляй мы разам вучыліся: я на вакальным аддзяленні, яна — на харэаграфічным. Таму мы аднадумцы. І ў сям'і, і на працы. Велізарны для мяне, ды і для горада, плюс — стварэнне мужчынскага калектыву «Дзісенчукі». Нас дзевяць чалавек — ад 22 гадоў да 45. Спяваем. І людзям вельмі падабаецца. Аднак месца месцу ўсё ж рознь. У Дзісне, напрыклад, працаваць прасцей, у вёсках — складаней. Людзі тут больш адкрытыя і раскрываюцца хутчэй.
Выхадны дзень у сферы культуры — панядзелак. У суботу і нядзелю не расслабішся, даводзіцца забаўляць усіх і ўся. А хто забавіць сям'ю Астукевічаў? Няўжо самі?
— Адпачынак у любым выпадку — гэта змена віду дзейнасці, — разважае Аляксей. — Таму проста заняцца хатнімі справамі — гэта таксама добра. І вось ненаўмысна ўжо пра працу думаеш.
Жыхары Дзісны могуць не хвалявацца. Нягледзячы на прапановы, пакідаць сваю малую радзімуАляксей не збіраецца.
— Мне Дзісна падабаецца, — задумліва кажа ён. — Адчуваю сябе тут у сваёй талерцы. Мяне ўсе ведаюць. Тут сябры, дом, пабудаваны сваімі рукамі, ды ўся гэтая прыгажосць вакол. А за што больш за ўсё свой горад люблю? За людзей.
Дынастыя са стажам 247 гадоў
Сельскагаспадарчаму раёну — сельскагаспадарчыя рэкорды. Мабыць, толькі ў падобных мясцінах можа з'явіцца дынастыя, агульны стаж працы якой у галіне складае — колькі б вы думалі? — 247 гадоў! Хоць у населеным пункце, дзе не так шмат працоўных месцаў, падобная з'ява, кажуць мне, не такая ўжо і незвычайная. Прадстаўнікоў дынастыі ўсяго 13 (двух з іх, на жаль, ужо няма ў жывых) — паляводы, трактарысты, слесар, памочнік пчаляра… Больш за ўсё даярак — адразу чатыры. Нават цяперашні галоўны аграном ААТ «Узменскі край» Ала Конах пачынала з гэтай прафесіі.
Знаёмімся. Ала Конах, Таццяна Міклушонак і Галіна Цішаловіч з аграгарадка Узмены — сёстры. Аксіння Філіпаўна — іх мама.
— Раней даілі ўручную, тры разы на дзень. У кожнай было па 12 — 13 кароў, — узгадвае Аксіння Філіпаўна. — Скідвалі самі гной, кармілі, паілі. Поўныя вёдры вады на поле насілі. У любую надвор'е. А вось выхадных, адпачынкаў у нас не было. Я яшчэ ў дзяўках была, замуж не выйшла. Таму, можна сказаць, пашанцавала: уся хатняя праца заставалася на маме.
Наколькі цяжкая гэтая праца, дочкі Аксени Конах бачылі з дзяцінства. Толькі пра гэта не думалі: прывыклі працаваць. Секрет добрай дынастыі — узаемазаменнасць. Сёстры расказваюць, як падмянялі адна адну ў дэкрэце, на выхадных. Па неабходнасці, у агульным. Нават нягледзячы на тое, што, скажам, у працоўнай кніжцы Таццяны Міклушонак спачатку было напісана «паштальён».
— Ну і што, што цяжка? Нам было добра. Падоіш карову — і то на танцы ідзеш, то проста гуляеш. Прыйдзеш стомленая, ляжаш на голы пол, а неўзабаве і раніца. Трэба ж было даенне не праспацьть. Маладымі былі, вось нам усё лёгкім і здавалася, — кажа Аксіння Філіпаўна. — І дзяўчаты мае са мной хадзілі. Уцягнуліся. Ім нават падабалася. Карова карове, вядома, рознь. Як і ў людзей. І капытом іншая стукнуць магла, і малако вывярнуць. Калі перайшлі на апараты, на быццам лягчэй стала. Але даіць даводзіцца ажно па 50 кароў. Карміць, праўда, ужо не трэба, бідоны цягаць таксама — малако па малакаправодзе ідзе. Зрэшты, даіць уручную і да гэтага часу часам даводзіцца. Няхай і рукі стамляюцца не так, як раней.
Дзіўная для сучаснай вёскі карціна — гэтыя жанчыны трымаюць кароў яшчэ і дома. Сцвярджаюць: звычка. Як гэта, маўляў, у гаспадарцы ды без буранкі?
— Малако, кажаце, прасцей у краме купіць? Але сваё ж лепш. Ды і што яшчэ ў вёсцы рабіць? Сядзець, ляжаць? Мы вось маму сварым: хопіць, маўляў, ужо, але пры гэтым разумеем: сапраўдная даярка без каровы не зможа, — кажа Ала Конах.
— Сродак заробку?
— Пра што вы! Усяго 40 капеек за літр атрымліваем у прыватніка. А паглядзіце, колькі яно ў краме каштуе…