Царква XII стагоддзя ў Полацку выратавалі ад катастрафічнай перабудовы

Полацкая Спаса-Праабражэнская царква, заснаваная Прападобнай Ефрасінняй, — адзіны амаль цалкам захаваны будынак XII стагоддзя ў Беларусі. І таму зразумела, што рэстаўрацыйныя работы, якія пачаліся тут у 2012 годзе, да гэтага часу не завершаны. А з 1992 года з перапынкамі таксама рэстаўруюць фрэскі. Спешка толькі пашкодзіць помніку архітэктуры, які, як сцвярджаюць беларускія і расійскія эксперты, што пабывалі тут на мінулым тыдні, можа прэтэндаваць на ўключэнне ў Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Напярэдадні візіту спецыялістаў дамакловым мячом над унікальным храмам вісела імкненне часткі праекціроўшчыкаў без якіх-небудзь сур'ёзных даследаванняў перабудаваць старадаўні будынак на шкоду свайму густу. Яны нават заяўлялі, што царква знаходзіцца ў аварыйным стане і, маўляў, трэба займацца не рэстаўрацыяй, а сур'ёзнай рэканструкцыяй. Такой, як на сучаснай будоўлі: з жалезабетонам, шклом і металам. Але дубовыя капітэлі калон вось ужо больш за 800 гадоў моцна трымаюць скляпенні. А фрэскі столькі ж часу трывала пакрываюць сцены. Што раптам здарылася, што будынак абвясцілі ледзь не руінамі? Каб разабрацца ў гэтым, на месца выязджалі члены Беларускай рэспубліканскай навукова-метадычнай рады па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны пры Міністэрстве культуры сумесна з групай экспертаў, спецыяльна створанай у красавіку бягучага года для ацэнкі ходу работ па рэканструкцыі помніка старажытнага дойлідства. Карэспандэнт «СБ», запрошаны Міністэрствам культуры, уважліва выслухаў удзельнікаў сур'ёзнага форуму.

Пасяджэнне экспертнай супольнасці ўзначальваў міністр культуры Барыс Святлоў. У нарадзе ўдзельнічалі архіепіскап Полацкі і Глыбоцкі Феадосій, спецыяльна прыбылыя навукоўцы з Расіі, беларускія археолагі, мастацтвазнаўцы, архітэктары, рэстаўратары, інжынеры.

Спачатку наведалі храм. Кожнага ўваходзячага дабраслаўляў архіепіскап Феадосій. І мы ступалі пад скляпенні, дзе гучаў голас самой Ефрасінні. Юрый Маліноўскі, навуковы кіраўнік работ па рэстаўрацыі роспісаў Спаса-Праабражэнскай царквы, паказаў, што зроблена: раскрыта большая частка фрэсак. Цяпер даследуецца прастора пад падлогай: там складаней — напластаванне розных узроўняў з XII стагоддзя да нашых дзён. Зрабілі пробны шурф — і выйшлі на гліну і валуны, з якіх пачыналася будаўніцтва храма. І тут жа нечакана з'явіліся косці. Чалавечыя. Відавочна, перад намі — астанкі старажытнага пахавання. Магчыма, кагосьці са святароў.

Таямніц, якія захоўвае гэта найстаражытнейшая ва Усходняй Еўропе будыніна, яшчэ шмат. Не ўсе яны раскрыты. Напрыклад, у траўні навуковы супрацоўнік сектара архітэктурнай археалогіі пецярбургскага Дзяржаўнага Эрмітажа Яўгеній Торшын выявіў уздоўж паўднёвага і паўночнага фасадаў сляды галерэі, якая, як мяркуецца, апяразвала ўвесь храм. Раней ніхто не меркаваў, што была такая прыбудова. Таму знойдзены нядаўна на фасадзе фрагмент фрэскавай роспісу, які можна было б лічыць знешнім упрыгожаннем, магчыма, давядзецца ўспрымаць як элемент унутранага аздаблення.

Аднак на чарцяжах, падрыхтаваных Дзмітрыем Бубноўскім, галоўным архітэктарам праекта рэстаўрацыі Спаса–Праабражэнскай царквы, начальнікам аддзела праектнай філіяла ААТ «Белрэстаўрацыя», бачна, што сцены ўпрыгожаны фрэскамі. То бок ніхто не ведае, ці было так насамрэч, а ў аўтара праектнага рашэння гэта выглядае як само сабой. Сам ён, зрэшты, на пасяджэнні рады не прысутнічаў. За яго прадстаўляў спрэчны праект намеснік дырэктара праектнай філіяла ААТ «Белрэстаўрацыя» Уладзімір Сіняўскі, які агаварыўся, праўда, што з дакументацыяй знаёмы нядаўна і далёка не поўнасцю. Тым не менш У.Сіняўскі прапанаваў прыбраць падлогу XVIII стагоддзя, каб аднавіць выгляд царквы часоў XII стагоддзя. Хоць, як ён сам прызнаўся, пасля адкрыцця, зробленага ў траўні Е.Таршыным, зусім незразумела, як насамрэч выглядаў сабор.

Таксама У.Сіняўскі са спасылкай на Д.Бубноўскага параіў зняць 250 тон прыбудаванага ў XIX стагоддзі зверху і па баках храма аб'ёму, каб паменшыць нагрузку на найстаражытнейшыя сцены. А ў канцы рэзюмаваў: «Будынак ужо трэснуты, разышоўся па швах».

Уладзімір Рокіцкі, які пачынаў у 1990-я гады рэстаўрацыю фрэсак храма, пачуўшы з вуснаў інжынераў, што ў будынку ёсць расколіны памерам з кулак, абурыўся не на жарт:

— Былі расколіны, калі я пачынаў тут працаваць. Зусім не памерам з кулак. Ды і ўсе іх я тады заладзіў. З тых часоў, па маіх назіраннях, швы не разыходзіліся.

Юрый Маліноўскі падзяліўся сваім бачаннем стану храма:

— Так, расколіны не раз заладзілі. Але ёсць знутры такія, куды нават рука пралазіць. Праўда, пра тое, выходзяць ці на вуліцу ўнутраныя расколіны, мы не ведаем. Звонку храм пакуль амаль не даследаваны.

Дадала канкрэтыкі Аксана Смотрэнка, намеснік начальніка ўпраўлення па ахове гісторыка-культурнай спадчыны Мінкультуры:

— На тынкоўку расколіны не выходзілі. Храм устойлівы і нясе сябе.

На жаль, ніхто нам тых расколін не паказаў. А інжынеры настойвалі на сваёй самаўпэўненасці, набытай усяго за тыдзень даследаванняў: —

Выкананыя намі вышуканні паказалі, што будынак стаіць на рознаўзроўневых фундаментах, частка з якіх апынулася ў зоне слабых грунтаў. Без узмацнення фундаментаў нам не абысціся.

І ў той жа час заключылі:

— Чым старэйшая муроўка, тым яна трывалейшая. Мы вывучылі напружанне ў ёй, стварылі трохмерную мадэль, аднак у нашай мадэлі не ўлічана стадыйнасць узвядзення будынка, мы не праводзілі працяглага маніторынгу.

Такім чынам, няма ніякіх дакладных разлікаў. Ёсць толькі заблытаныя ацэнкі і прапановы, якія ні на чым не грунтуюцца. Напрыклад:

— Трэба ўздоўж фундамента зрабіць шэраг з буранабіўных паль — зашчэпкаваць грунт паміж палямі і фундаментамі.

Да чаго гэта прывядзе, і неспецыялісту зразумела. Дагэтуль царква стаяла трывала — у тым ліку дзякуючы таму, што дойлід Іаан, якому Ефрасіння даручыла будаўніцтва, разлічыў становішча храма і імаверныя пагрозы з боку прыроды. Дастаткова сёння нешта пачаць змяняць, умяшацца ў старыя сцены і глебу, як будзе парушаны векавы баланс. І ніхто не ведае, як павядуць сябе зямля і муроўка.

Інжынеры ацанілі стан будынка на 3 балы з 5: «Калі знешніх уздзеянняў не будзе, пагрозы абвалу няма». Дык да чаго тады прапанаваныя ўмяшанні?

Генадзь Лаўрэцкі, навуковы кіраўнік работ на Спаса-Праабражэнскай царкве, лічыць галоўным «забяспечыць канструктыўную стабільнасць храма». Ён прапануе зняць тынкоўку, каб зразумець, дзе ёсць расколіны. Лаўрэцкі таксама мяркуе, што трэба не прыбіраць падлогу XVIII стагоддзя ўнутры, а зрабіць «каналы», якія дазволяць убачыць фрагменты жывапісу, што засталіся пад гэтай падлогай — бо ніжэй хаваюцца падставы калон, першапачаткова аздобленыя.

Ігар Чарняўскі, начальнік упраўлення па ахове гісторыка-культурнай спадчыны Мінкультуры, акрэсліў першачарговую задачу:

— Найперш трэба ўмацаваць сцены, высветліць, дзе ёсць расколіны, вывучыць, ці становяцца яны большымі ці стабільныя, даведацца, як паводзяць сябе грунты. І толькі потым планаваць далейшыя дзеянні. Недапушчальна знішчаць знешні выгляд храма, які дайшоў да нас з XIX стагоддзя — гэта таксама частка яго гісторыі.

Алег Іаанісян, загадчык сектарам архітэктурнай археалогіі Дзяржаўнага Эрмітажа, пастаянны член савета па захаванні культурнай спадчыны пры ўрадзе Санкт-Пецярбурга лічыць, што любыя змены, якія адбываліся з будынкам у XVIII, XIX стагоддзях, не былі выпадковыя:

— Цяпер царква знаходзіцца ў стабільным стане. А вось умяшанне, якое прапанавалі інжынеры на падставе павярхоўных даследаванняў, можа прывесці да катастрофы. Калі ж давядзецца нешта ўмацоўваць, то неабавязкова выкарыстоўваць для гэтага бетон, які наогул у такіх выпадках проціпаказаны. Ёсць і іншыя матэрыялы, хоць яны і даражэйшыя.

Сяргей Лалазараў, архітэктар-рэстаўратар вышэйшай катэгорыі пецярбургскага Навукова-даследчага інстытута «Спецпраектрэстаўрацыя», падказаў, як наогул можна пазбегнуць умяшання ў старажытныя канструкцыі:

— Я рэстаўраваў царкву Святога Георгія ў Старой Ладазе — прыкладна таго ж часу, што і полацкая. Прапаноўвалі нам выкарыстоўваць бетон для ўзмацнення сцен. Але мы пайшлі іншым шляхам. Былі ўстаноўлены маркеры на расколінах, і з дапамогай спецыяльнага абсталявання вывучаны сезонныя ваганні канструкцый. Аказалася, што дэфармавацца яны пачалі яшчэ ў XV стагоддзі, але не так, каб катастрафічна. Пасля правядзення дрэнажных работ помнік архітэктуры стабілізаваўся.

Як і ў лячэнні чалавека не заўсёды патрэбна аперацыя, так і ў выпадку з помнікам архітэктуры спачатку неабходна дыягностыка, а потым, хто ведае, і рэзаць нічога не давядзецца.

Алена Мікалаева, інжынер-рэстаўратар вышэйшай катэгорыі, член Федэральнага навукова-метадычнага савета Міністэрства культуры Расіі, выслухаўшы меркаванні калег, заключыла:

— Для мяне відавочна: будынак не аварыйны, большая частка канструкцый працаздольная. Раю зрабіць трохмернае сканаванне сцен, каб зразумець, дзе ёсць праблемныя месцы. Адначасова гэта дасць адзіную базу для працы ўсіх спецыялістаў.

Эксперты пагадзіліся, што займацца далей рэстаўрацыяй трэба не адным беларусам. Ёсць сэнс стварыць міжнародны калектыў, які будзе працаваць пад кантролем экспертнага савета. Такая шматслаёвая сістэма ўзаемнага кантролю не дасць спакусы асобным праекціроўшчыкам праявіць залішнюю фантазію там, дзе неабходна абапірацца выключна на матэрыялы комплексных даследаванняў.

Напрыканцы намеснік міністра культуры, старшыня рады Аляксандр Яцко намеціў галоўныя напрамкі працы на будучыню:

— Пытанне зняцця з храма XII стагоддзя напластаванняў больш позняга перыяду больш не стаіць. Царква захавае свой цяперашні аблічча. Трэба толькі канкрэтызаваць, якія яшчэ неабходныя даследаванні, і ў якія тэрміны яны могуць быць праведзены.

Армен Сардараў, дэкан архітэктурнага факультэта БНТУ, які падключыўся да размовы, яшчэ раз акцэнтаваў увагу калег на значнасць царквы ў кантэксце нацыянальнай культуры:

— Гэта наша святыня, няма нічога падобнага ў Беларусі.

— І не толькі ў Беларусі, — надаў сусветны акцэнт Міхаіл Мільчык, намеснік старшыні савета па захаванні культурнай спадчыны пры ўрадзе Санкт-Пецярбурга.

Члены рады прыйшлі да адзінага меркавання, якое сфармуляваў Армен Сардараў: «Выратаваць і захаваць».

Будучыня Спаса-Праабражэнскай царквы больш не выклікае асцярог. Яна знаходзіцца пад наглядам аўтарытэтных спецыялістаў і Мінкультуры. Будзе сфарміраваны міжнародны калектыў спецыялістаў, якія зоймуцца працамі на аб'екце сусветнага значэння.

 

ДАРЭЧЫ

Даследуючы акно ў келлі Ефрасінні Полацкай, рэстаўратары выявілі, што гэта былая дзверы. На другім паверсе! Гэта яшчэ адзін момант, які ў будучыні прымусіць навукоўцаў пасварыцца. Бо кудысьці гэтыя дзверы вялі. Можа, у галерэю, сляды якой выявіў Яўген Таршын? Значыць, галерэя была двухпавярховай? Сам Таршын пакуль не рашаецца нічога сцвярджаць. Як сапраўдны навуковец, ён думае пра адно: «Трэба працягваць раскопкі».

АВТАРЫТЭТНА

Феадосій, архіепіскап Полацкі і Глыбоцкі: — Асноўная ідэя і мэта, якая павінна намі кіраваць — захаваць помнік. Мы не можам дапусціць крокаў, якія будуць пагражаць стратай храма. Няма сэнсу даглядаць за валасамі, калі пазбавіўся галавы. Цяпер скляпенні XVIII стагоддзя ў падвале выконваюць нясучую функцыю. Калі іх разабраць, узнікне пагроза для сцен царквы. Так і разборка сцен XIX стагоддзя на фасадзе можа стварыць шэраг праблем. Таму руйнаваць іх нельга. Што тычыцца прапановы аб буранабіўных па́лях вакол помніка архітэктуры, то, на мой погляд, умяшанне ў навакольнае фундамент асяроддзе таксама ўяўляецца небяспечным. Я падтрымліваю прапанову ўнясення царквы ў Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА пасля заканчэння рэстаўрацыйных работ. Барыс Святлоў, міністр культуры: — Ва ўрадзе ёсць дакладнае разуменне: Спаса-Праабражэнская царква — помнік сусветнага маштабу. Таму анатамічнае ўмяшанне, расчлянэнне яго дапусціць нельга. Храм увесь час павінен знаходзіцца пад наглядам спецыялістаў. Трэба звярнуцца да сусветнай грамадскасці, Саюзнай дзяржавы па дапамогу ў працягу рэстаўрацыйных работ. На жаль, у нас і ў Расіі ўзровень далёка не ўсіх спецыялістаў выклікае давер, таму мы не павінны саромецца шукаць высокакласных знаўцаў у іншых краінах.

Віктар КОРБУТ,

"СБ Беларусь Сегодня". Фота аўтара.