У Віцебскай вобласці ў гады вайны акупанты спалілі 3086 вёсак. 240 з іх палілі двойчы.
Вечным напамінкам пра трагедыю служыць вядомы ва ўсім свеце мемарыяльны комплекс «Хатынь» на месцы адной з вёсак, знішчанай карнікамі разам з людзьмі. Гэта сімвал усіх пацярпелых у агні вёсак Беларусі.
Сёння Дзень памяці ахвяр Хатынскай трагедыі. Дзень, які ўсё больш упэўнена набывае рысы дня ўсенароднай памяці і смутку па ўсіх спаленых беларускіх вёсках. На мемарыяльным комплексе размешчана «Могілкі вёсак», дзе пахаваны урны з зямлёй 185 беларускіх вёсак, якія падзялілі лёс Хатыні. Пра 433 беларускія вёскі, якія перажылі вогненную трагедыю, якія нанова адбудаваліся, адрадзіліся, нагадваюць сімвалічныя «Дрэвы жыцця».
У 2021 годзе Генеральная пракуратура Беларусі ўзбудзіла крымінальную справу аб генацыдзе беларускага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны. На той момант, згодна з афіцыйнай інфармацыяй, падчас акупацыі цалкам або часткова было знішчана 9200 беларускіх сёл і вёсак, разам з людзьмі дашчэнту згарэлі 186 з іх. У ходзе расследавання ўстаноўлена больш за тысячу цалкам або часткова знішчаных вёсак, сярод якіх, па папярэдніх даных, не менш за 35 падзялілі лёс Хатыні.
– Пасля Вялікай Айчыннай вайны ў нашай краіне былі створаны дзяржаўныя надзвычайныя камісіі па расследаванні злачынстваў фашыстаў на нашай тэрыторыі, – нагадвае намеснік пракурора вобласці Уладзімір Гук. – Пры расследаванні мы вывучаем іх матэрыялы, апытваем сведкаў. На Віцебшчыне апыталі больш за 2,5 тыс. чалавек. Большасць з іх – былыя малалетнія вязні і сваякі пацярпелых. Мы знаходзім усё новыя і новыя месцы гібелі і пахавання мірных грамадзян, якія не былі зафіксаваны або дакладна ўстаноўлены адразу пасля вайны.
Падчас расследавання работнікі пракуратуры і Следчага камітэта выявілі ў Должа Віцебскага раёна новае месца пахавання, дзе фашысты расстрэльвалі мірных жыхароў. Спецыялістам удаецца даведвацца імёны здраднікаў, якія працавалі на акупантаў. Па беларускім заканадаўстве можна разглядаць крымінальную справу і ў дачыненні да памерлых, калі гэтага патрабуюць інтарэсы пацярпелых альбо для аднаўлення сацыяльнай або гістарычнай справядлівасці.
– Вывучаючы архівы, нават дасведчаныя работнікі пракуратуры прыходзяць у жах ад звярстваў фашыстаў, – паведамляе Уладзімір Гук. – Адзін выпадак урэзаўся мне ў памяць. Жанчына з Віцебскага раёна расказала, што, калі групу мірных жыхароў пераганялі ў іншую мясцовасць, фашысты адабралі ў маці дзяцей. Іх сагналі ў роў, аблілі гаручым і падпалілі. Тых, хто спрабаваў збегчы, расстрэльвалі на месцы на вачах у бацькоў. А гэта толькі адно з тысяч падобных злачынстваў.
Расстрэлы і масавыя цялесныя катаванні павінны былі наводзіць страх, прыгнятаць найменшыя спробы супраціву акупацыйнаму рэжыму. Часта знішчэнне насельніцтва ў жорсткай форме праводзілі пад выглядам барацьбы з партызанамі. Народная барацьба была зручнай нагодай для ажыццяўлення злачынных планаў «абязлюднення» захопленых тэрыторый. Яшчэ ў ліпені 1941 года на адным са збораў Гітлер падкрэсліваў: «Партызанская вайна дае нам магчымасць знішчаць усё, што паўстае супраць нас».
...Да восені 1942 года адным з цэнтраў партызанскага руху стаў Расонскі раён. Да кастрычніка народныя мсціўцы амаль цалкам ачысцілі яго ад ворага. У адказ на гэта фашысты вырашылі правесці адну з самых бесчалавечных карных аперацый, каб вярнуць сабе кантроль над тэрыторыяй і ліквідаваць партызанскі край.
Першая аперацыя атрымала кодавую назву «Заяц-бяляк». Па падліках партызан, толькі з 25 студзеня па 16 лютага 1943-га на Расоншчыне было знішчана 260 дамоў, расстраляна і спалена жыўцом 1245 чалавек, сярод якіх больш за 200 дзяцей.
На гэтым фашысты не спыніліся. «Зімовае чараўніцтва» – так называлася адна з самых садысцкіх карных аперацый за ўсю гісторыю Вялікай Айчыннай. Яна закранула чатыры прыгранічныя з Латвіяй раёны: беларускія Дрысенскі, Асвейскі (цяпер Верхнядзвінскі), Расонскі і расійскі Себежскі. З 14 лютага па 30 сакавіка 1943-га акупанты нанеслі адчутную шкоду не толькі партызанам: агнём яны сцерлі з твару зямлі звыш 400 вёсак, 46 з іх не адрадзіліся. Карнікі знішчылі 10 – 12 тыс. мірных жыхароў, парадку 2 тыс. згналі на прымусовыя работы ў Германію, больш за тысячу дзяцей зняволілі ў Саласпилскі лагер смерці. Пра маштабы Асвейскай трагедыі сведчыць той факт, што ў гэтым раёне захавалася ўсяго дзве (!) вёскі. Так фашысты стваралі «нейтральную зону» ў раёне беларуска-латвійскай мяжы для блакавання распаўсюджвання дзейнасці савецкіх партызан на тэрыторыю Латвіі.
З пачаткам вызвалення Беларусі ў восеньска-зімовы перыяд 1943 – 1944 гадоў выкарыстанне тактыкі «выпаленай зямлі» набыло жахлівыя маштабы. Такім чынам акупанты імкнуліся ўбяспечыць тыл групы армій «Цэнтр». З 11 красавіка па 5 мая 1944 года яны правялі ў Полацка-Лепельскай зоне чарговую расправу пад здзеклівай назвай «Вясновае свята»: знішчылі каля 7 тыс. чалавек, больш за 11 тыс. згналі ў Германію.
За гады акупацыі гітлераўцы правялі ў Беларусі больш за 140 буйных карных аперацый з выкарыстаннем мотападраздзяленняў, танкаў, авіяцыі. Так, у жніўні – кастрычніку 1943-га бамбардзіроўкам з аэрадромаў у Віцебску і Уле фашысты падверглі вёскі Бешанковіцкага, Сіроцінскага (цяпер Шумілінскага) і Ушацкага раёнаў. У апошнім на вёску Стаі скінулі каля 400 бомбаў.
Згодна з базай даных Нацыянальнага архіва Беларусі аб вёсках, спаленых у гады вайны, такімі з'яўляюцца 9194 вёскі. З іх 3086 – у Віцебскай вобласці. У паўночным рэгіёне больш за 240 вёсак палілі двойчы, звыш 80 – тройчы, 22 – чатыры і больш разоў.
Актам, складзеным партызанамі і тымі, хто выжыў калгаснікамі яшчэ падчас вайны, наступныя сведчанні ледзяць душу. Перад знішчэннем большасць насельніцтва падвяргалі здзекі, катаванням, татальнаму рабаванню. Смерць ад кулі была самай лёгкай. Каты тапілі людзей, палілі жыўцом, дзяцей часта закопвалі жывымі, нанізвалі на колы агароджаў, падымалі на штыках. І гэта не адзінкавыя праявы садызму, а масавая з'ява, якая мела месца ва ўсіх пацярпелых раёнах Віцебшчыны.
З савецкіх дакументаў: «У вёсцы Гарадзілавічы (Асвейскі раён), сям'я Жарава: на грудзях і шыях былі выразаны пяціканцовыя зоркі, пасля чаго ўся сям'я была патоплена ў рацэ Свольна»; «гітлераўскія каты цалкам спалілі вёску Валадарка Гарадоцкага раёна і ў гэтай жа вёсцы расстралялі 89 і звярына замучылі 57 чалавек. Жанчын і дзяцей звязвалі па некалькі чалавек, аблівалі бензінам і палілі, а грудных дзяцей падымалі на штыкі і кідалі ў агонь»; «фашысты, уварваўшыся ў вёскі Мурашкі і Кулакова Суражскага раёна, загадалі ўсім дзяўчатам ва ўзросце ад 15 гадоў з'явіцца ў вёску Кулакова. З'явілася 27 дзяўчат. Іх замкнулі ў гумне, да іх уварваліся салдаты і звярына згвалцілі»; «у вёсцы Зелянка Полацкага раёна карнікі зачынілі ў доме грамадзянку Жагалеву Марыю Захараўну, 1918 года нараджэння, з трыма дзецьмі: Зоя, 5 гадоў, Мікалай, 2 гады, і Анатоль, 1 год. Убілі ў галаву маці цвік, а затым спалілі яе разам з дзецьмі»...
Што гэта, як не генацыд беларускага народа? Мала таго, што тысячы вёсак былі ператвораны ў чорныя пустыні пажарышчаў, з 270 гарадоў і райцэнтраў было спалена і разрабавана 209. У руінах ляжалі Віцебск, Гомель, Мінск. Ворагі знішчылі больш за палову нацыянальнага багацця рэспублікі. Эканоміка Беларусі была адкінута на ўзровень 1928 года, а па прамысловасці і энергетыцы – 1913-га.
Пасля вайны людскія рэсурсы былі кінуты на аднаўленне прадпрыемстваў, электрастанцый, бальніц, школ, жылля. З меркаванняў лаяльнасці да прадстаўнікоў усіх нацыянальнасцей, якія пражываюць на тэрыторыі СССР, не предавалі агалоску, што карныя батальёны, якія дзейнічалі на нашай зямлі падчас акупацыі, складаліся пераважна з этнічных украінцаў, літоўцаў, латышоў, эстонцаў. З распадам СССР патрэба хаваць гэтыя факты знікла. Наадварот, у святле таго, што дэструктыўныя сілы спрабуюць перапісаць гісторыю, узнікла неабходнасць агалосіць іх. Каб памяталі.
Па ўдакладненых даных Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь, за час акупацыі нямецка-фашысцкія захопнікі і іх пасобнікі знішчылі (разбурылі часткова альбо цалкам і спалілі), часта разам з мірнымі жыхарамі, не менш за 5179 сельскіх населеных пунктаў Віцебскай вобласці. Па фактах, устаноўленых следчай групай, спіс «сясцёр Хатыні» — вёсак Віцебшчыны, знішчаных
практычна цалкам разам з насельніцтвам і не адрадзіўшыхся пасля вайны, — дапоўнены 60 вёскамі.
У яго ўваходзіць 170 населеных пунктаў.
Фота з адкрытых крыніц