Аднаўленнем тэхналогій і традыцый унікальнага беларускага промыслу займаецца ВГТУ
Усёзнаўчая «Вікіпедыя» ў артыкуле «Слуцкія паясы» паведамляе, што тэхналогіі іх ткацтва цяпер страчаны. Яшчэ некалькі гадоў таму дадзенае сцвярджэнне адпавядала рэчаіснасці, але сёння памылкова. У гэтым змаглі пераканацца наведвальнікі нядаўняй выстаўкі ў Канцэртнай зале «Віцебск», на якой былі прадстаўлены фрагменты сучаснага пояса, вырабленага дакладна, як яго гістарычны аналог.
– Праект адраджэння тэхналогіі унікальнага ручнога ткацтва рэалізуецца ўжо трэці год. Нам удалося адаптаваць старажытнае рамяство да сучаснага абсталявання. Па тэхнічным заданні ўніверсітэта ў Германіі зрабілі ткацкі станок, які ўстаноўлены на прадпрыемстве «Слуцкія паясы». Тут ужо вырабілі некалькі паясоў з залатымі і сярэбранымі ніткамі, якія ўяўляюць сабой аналагі вырабаў слуцкай мануфактуры Радзівіла, – тлумачыць загадчыца кафедры дызайну мастацка-тэхналагічнага факультэта ВГТУ, кандыдат тэхнічных навук Галіна Казарноўская (на фота), пад кіраўніцтвам якой вядуцца навукова-даследчыя работы ў межах дзяржаўнай праграмы адраджэння тэхналогій і традыцый вытворчасці слуцкіх паясоў, разлічанай да 2015 года.
Галіна Васільеўна распавядае, што трымала ў руках арыгінал, які адносіцца да першай паловы XVIII стагоддзя, які захоўваецца ў музеі старажытнай беларускай культуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. У свой час Слуцкая мануфактура выпускала ў год каля 200 паясоў найтанчэйшай работы. Цікава, што першапачаткова яе называлі «персіярня», паколькі мастацтва вырабу паясоў з золатам і шоўкам прыйшло ў Беларусь з Асманскай імперыі, Персіі. Вялікі гетман Міхал Казімір Радзівіл запрасіў у Слуцк вядомага турэцкага майстра, армяніна па нацыянальнасці Аванеса Маджаранца, якога сталі зваць на наш лад Янам Маджарскім. Дарэчы, яго праўнучка Елізавета – маці знакамітага кампазітара і дырыжора Станіслава Манюшкі.
Ян з Турцыі навучаў «рабоце перскай» мясцовых майстроў. У памочніках хадзілі не менш за сем гадоў. Ткацтвам займаліся толькі мужчыны, паколькі лічылася, што ад дотыку жаночай рукі залатыя і сярэбраныя ніткі патускнеюць, і пояс будзе сапсаваны. На выраб аднаго вырабу сыходзіла ад 400 да 800 грамаў золата, а яго цана часам раўнялася гадавому даходу афіцэра арміі Рэчы Паспалітай. Слуцкі пояс лічыўся прыкметай шляхетнага паходжання, яго наяўнасць паказвала на дабрабыт уладальніка.
– У канцы XVIII стагоддзя маленькі беларускі горад дзякуючы сваім паясам быў у ліку прызнаных сталіц еўрапейскай моды. «MefecitSlucicae» («Мяне зрабілі ў Слуцку») – такая метка ставілася на кожным вырабе. Па слуцкай тэхналогіі паясы вырабляліся ў Варшаве, іншых польскіх гарадах і нават у французскім Леоне. Больш таго, , хоць іх ткалі ў многіх краінах свету, менавіта ў Слуцку нараджаліся сапраўдныя шэдэўры, якія служылі ўзорам для ўсіх іншых паясоў, – распавядае Галіна Казарноўская.
Слуцкі пояс не меў адваротнага боку, усе бакі былі асабовымі. На святы пояс павязваўся наверх залатым, чырвоным бокам, пры жалобе выкарыстоўваўся чорны бок, пры паўсядзённым нашэнні, як правіла, зялёны, шэры.
– Мы прывыклі, што каляровыя эфекты фарміруюцца па ўсёй шырыні запраўкі станка, а на Слуцкай мануфактуры выкарыстоўвалася тэхніка «брошэ», калі каляровыя ніткі ўводзіліся толькі на пэўным участку. Дамагчыся такога на сучасным ткацкім станку было нялёгка, але нам удалося асвоіць старажытную тэхналогію і задаць машыне адпаведную праграму, – працягвае Галіна Казарноўская.
Малюнак сучаснага слуцкага пояса зацверджаны рэспубліканскім навуковым экспертным саветам, у склад якога ўваходзяць вядомыя мастацтвазнаўцы. Першы экзэмпляр, фрагмент якога і быў прадстаўлены на віцебскай выставе, выраблены ў снежні мінулага года. Яго шырыня – 35 см, даўжыня – 3,5 метра, на стварэнне пайшло 80 гадзін. Нацыянальная акадэмія навук Беларусі адраджэнне тэхналогіі вытворчасці аўтэнтычных паясоў на сучасным ткацкім абсталяванні аднесла да найбольш значных дасягненняў 2013 года.
Сёння ў ВГТУ з'явіўся курс па слуцкіх паясах.
– Гэта выраб беларускага ручнога ткацтва з'яўляецца не толькі творам прыкладнога мастацтва, але і рэліквіяй беларусаў, своеасаблівай візітнай карткай краіны. Для нас слуцкія паясы – нацыянальны гонар, наш брэнд, – пераканана Галіна Казарноўская.
Днямі ўнікальныя вырабы РУП «Слуцкія паясы» прэзентавала ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі. Як растлумачыла дырэктар прадпрыемства Ларыса Тарасава, нягледзячы на дарагавізну (70 млн рублёў за шаўковы пояс з сярэбранай ніткай) яны карыстаюцца вялікім попытам. Ужо прададзена 10 экзэмпляраў, і яшчэ заказаў нямала. У планах у гэтым годзе распрацаваць яшчэ чатыры паясы.
Тацяна Пастэрнак, "Віцебскія весці"