Жыхар Віцебска склаў спіс беларусаў, узнагароджаных Георгіеўскімі крыжамі
Альбо грудзі ў крыжах, альбо галава ў кустах. Перамога ці смерць, іншымі словамі. Але мала хто задумваецца, што прымаўка гэтая з'явілася ў гады Першай сусветнай вайны. А крыжы, пра якія ідзе гаворка, гэта Георгіеўскія крыжы - адна з вышэйшых салдатскіх узнагарод Расійскай імперыі. Да гэтага часу пра вайну, якая доўжылася з 1914 па 1918 год і забрала ў Еўропе больш за 20 мільёнаў жыццяў, у нас узгадвалі мала. Так жа, як і пра Георгіеўскіх кавалераў. Цяпер многія гісторыкі сыходзяцца на думцы, што героі Першай сусветнай забытыя незаслужана.
Напрыклад, у Смаргоні, дзе два з паловай гады праходзіла лінія руска-германскага фронту, ім збіраюцца паставіць помнік. Іх імёны, апісанне подзвігаў энтузіясты збіраюць па крупіцах. Нядзіўна, бо прайшоў цэлы век! Сярод такіх гісторыкаў-аматараў - віцебскі пенсіянер Барыс Матвееў. За 20 гадоў ён склаў, мабыць, самы поўны спіс ураджэнцаў Беларусі, узнагароджаных "георгіямі" ўсіх чатырох ступеняў. У яго сабраны звесткі, якія тычацца 58 чалавек.
Ад Георгія да зорак
Два дзесяцігоддзі таму Барыс Матвееў быў дэпутатам Віцебскага абласнога Савета. Тады выпадкова сутыкнуўся з унукам поўнага Георгіеўскага кавалера Івана Гудкова, ураджэнца Гарадоцкага раёна. З таго часу пачаў штудзіраваць даведнікі, энцыклапедыі, шукаць інфармацыю пра герояў Першай сусветнай у бібліятэках Віцебска, Мінска, Масквы. Стаў адным з аўтараў кнігі "Слава і гордасць зямлі Віцебскай", якая распавядае пра Герояў Савецкага Саюза і кавалераў ордэнаў Славы. Тады ж заўважыў, што многія ўладальнікі царскіх "георгіяў" адзначаліся і пры савецкай уладзе. Напрыклад, двое нашых землякоў, якія мелі па тры Георгіеўскія крыжы, з часам былі ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза. Гэта Аляксей Церашкоў з Гомельшчыны і легендарны партызанскі камбрыг з Прыдзвінскага краю Мінай Шмыроў. Пра георгіеўскія ўзнагароды Міная Філіпавіча распавядала і яго дачка Зінаіда.
Аднак, па словах Дзяніса Якаўлева, галоўнага захавальніка фондаў музея Шмырова, ніякіх дакументальных пацвярджэнняў не захавалася:
- Гісторыю, як георгіеўскія ўзнагароды выратавалі жыццё Мінаю Філіпавічу падчас Першай сусветнай, мы ведаем. Але ўзнагародных дакументаў, саміх узнагарод ці фатаграфій Шмырава з імі ў нас няма. Хутчэй за ўсё, паперы згарэлі падчас Вялікай Айчыннай.
Вядомы выпадкі, калі пасля рэвалюцыі залатыя і сярэбраныя крыжы аддавалі ў фонд галодных Паволжа. Поўны Георгіеўскі кавалер Ібрагім Ждановіч з Клецка сваіх крыжоў пазбавіўся ў Кіеве ў 1918-м. Паводле адной версіі, іх укралі. Паводле іншай - яны былі прададзеныя з-за галечы. А ўладальніка трох крыжоў Яфіма Агейчанку з Лёзненскага раёна арыштавалі па ганебным даносе ў 30-я гады.
Пра тое, што ён 5 гадоў правёў у віцебскай турме, памятае яго ўнук, капітан у адстаўцы Генадзь Агнішчанка:
- Дзед служыў "пластуном". То бок разведчыкам. Хадзіў "мову" здабываць. Расказваў, што "георгія" яму Мікалай II у Магілёве перад строем уручаў. Да кожнага крыжа тады палагаўся залаты чарвонец. Дзед сабраў грошы і зямлі прыкупіў. Потым яго абвясцілі кулаком. З турмы дзеда выцягнуў сваяк, які быў пры пасадзе. Крыжы дзед хаваў і паказаў мне толькі раз. Дом пасля яго смерці прадалі, і што стала з узнагародамі, невядома.
Некаторыя чырвонаармейцы адкрыта насілі георгіеўскія ўзнагароды. Адзін з іх - поўны Георгіеўскі кавалер Канстанцін Недарубаў. Свае крыжы ён надзяваў разам з Зоркай Героя Савецкага Саюза. У Першую сусветную Недарубаў быў падхарунжым, удзельнічаў у Брусілаўскім прарыве. А ў Вялікую Айчынную сфармаваў кавалерыйскі атрад з добраахвотнікаў і даслужыўся да капітана.
Разведчыкі, асы і санітаркі
У Віцебскім абласным краязнаўчым музеі таксама няшмат інфармацыі пра Георгіеўскіх кавалераў. У ім захоўваюцца два Георгіеўскія крыжы. Адзін - сярэбраны, 4-й ступені. Іншы выкананы з недрагацэннага белага металу. Такія чаканілі з лютага па лістапад 1917-га. Абодва без нумароў. Іх уладальнікі невядомыя. А вось біяграфіі многіх Георгіеўскіх кавалераў, лічыць настаўнік замежных моў Выдрэйскай сярэдняй школы Лёзненскага раёна Канстанцін Гайдукоў, які падзяляе хобі Мацвеева, маглі б стаць асновай захапляльнага рамана ці трылера!
Падчас гэтай жа вайны Карп Гатоўскі-Быхавец з Расонскага раёна атрымаў два Георгіеўскія крыжы і быў чатыры разы паранены. Ён перайшоў на бок савецкай улады. У лютым 1918-га сабраў партызанскі атрад, які спыніў наступленне немцаў на Дрысу. Быў ваенным камісарам у Полацку. Памёр у Маскве ў 1947-м.
Сярод беларусаў, якія атрымалі 3 "георгіі", ёсць санітарка Еўдакія Бельская. Ураджэнка Магілёўскай вобласці прайшла тры войны.
Але, мабыць, больш за ўсё мяне ўразіў лёс Доната Макіёнка з Верхнядзвінскага раёна. Служыць выхадзец з сялянскай сям'і пачаў у 97-м Ліфляндскім пяхотным палку. Аднак у 1914-м ён скончыў школу авіяцыі ў Севастопалі і стаў сапраўдным паветраным асам. Браў удзел у баях ва Усходняй Прусіі. Там атрымаў Георгіеўскі крыж 4-й ступені. У 1916-м збіў першы самалёт. Усяго на яго рахунку 9 варожых крылатых машын. Удзельнічаў у бамбардзіроўках, размяркоўваў улёткі. Некаторыя гісторыкі менавіта яго лічаць першым лётчыкам, які збег з палону на самалёце! У 1917-м Донат Адамавіч захварэў на сухоты. Пасля лячэння апынуўся ў Войску Польскім. Калі пачалася Другая сусветная, немцы арыштавалі яго ў Варшаве і зняволілі ў Асвенціме. У ліпені 1941-га яго не стала...
Для Канстанціна Гайдукова цікавасць да гісторыі краіны пачалася з цікавасці да гісторыі сям'і:
- Мой траюрадны дзядуля Пётр Далбешкін пасмяротна ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза. А калі я сутыкнуўся з тэмай Георгіеўскіх кавалераў, пераканаўся, што многія з іх — смелыя, мужныя людзі — нарадзіліся на тэрыторыі Беларусі. Але, на жаль, пра іх мы ведаем занадта мала.
- Мы знайшлі 58 поўных Георгіеўскіх кавалераў-беларусаў, а таксама 22 землякі, у якіх было па тры Георгіеўскіх крыжы. Разрозненая інфармацыя пра іх ёсць у розных кнігах, даведніках, газетах. Яе неабходна сабраць, апрацаваць. Калі нехта возьмецца за падрыхтоўку такога аб'яднанага выдання, мы з Гайдуковым з задавальненнем падзелімся нашай інфармацыяй, якая змяшчаецца ў некалькіх вялікіх агульных сшытках.
Валерый Дураў, прызнаны знаўца ўзнагарод Расійскай імперыі, пісаў, што ўсе Георгіеўскія кавалеры павінны былі ўносіцца ў агульны Вечны спіс. Але ніжніх чыноў, узнагароджаных пасля 1913 года, падчас Першай сусветнай вайны, у яго ўнесці не паспелі. Вось такая гістарычная несправядлівасць. Добра, што ёсць людзі, якія імкнуцца яе выправіць.
З успамінаў Зінаіды Шмыровай:
- У Першую сусветную бацька быў храбрым і кемлівым артылерыстам. За свае подзвігі ён атрымаў тры Георгіеўскіх крыжы. Аднойчы гэтыя ўзнагароды выратавалі яго ад ваенна-палявога суда. Яго батарэя ваявала ў Румыніі. Неяк на начным прывале афіцэр-дваранін, будучы не ў духу, ні за што ні пра што пачаў ля кастра біць салдат па твары. Дайшоў да бацькі, а той яму — у вуха. У афіцэра кроў пабрызгала. Бацьку пасадзілі, вядома. Расстрэл яму пагражаў. Але судзіць адразу яго не маглі. У тыя часы для гэтага трэба было пазбавіць яго ўсіх узнагарод. А Георгіеўскія крыжы зняць мог толькі цар! Хадайніцтва Мікалаю II падаць пабаяліся. І пакаралі бацьку толькі тым, што разжалавалі ў шараговыя.
Сяргей Галеснiк, "Советская Белоруссия"